فرید احمدی در گفتگو با آرمان:
ترانه؛ خیلی از موسیقی جلوتر است!
ترانه؛ یکی از مشتقات شعر است که بزرگ‌ترین ویژگی آن نزدیکی‌اش به فرهنگ و آداب عامه‌ی مردم است. آنچنانکه بر خلاف شعر، مخاطب عام دارد و همه‌فهم است. این بدان معنی‌ست که ترانه‌سرا در سرایش ترانه‌هایش سعی میکند از زبان و منطق چیدمان ساده‌تری نسبت به شعر استفاده کند و از لحاظ مضمون نیز به دغدغه‌های عامه‌ی مردم بیشتر توجه داشته باشد. ترانهسرایی علی‌رغم تصورات و برداشت‌های اولیه‌ای که از ساختار ساده‌ی آن برمی‌آید، دشواری‌های زیادی را برای ترانه‌سرا به هراه دارد. یک جور سهل ممتنع است که ترانه‌سرا باید ممتنع را سهل‌سرایی کند و این کار دشواری‌ست. به عبارت دیگر، ترانه‌سرا می‌بایست مضامین و مفاهیم سنگین و دشواری را که طبع شاعرانه‌ی وی با آن درگیر است، به صورتی ساده روی کاغذ بیاورد. صبوری می‌خواهد و عرق‌ریزان روح! از حیث زبان نیز، ترانه غالبا بر می‌نای زبان مصطلح در جامعه نوشته می‌شود. در مجموع می‌توان گفت ترانه‌سرا از جامعه‌اش تاثیر مستقیم می‌گیرد و به همان میزان، بر جامعه‌اش تاثیر می‌گذارد. فرید قدمی؛ ترانه‌سرای باسابقه‌ای‌ست که همکاری با آهنگ‌ساز‌ها و خواننده‌های متعدد و متنوعی را از لحاظ سبک و ژانر کاری در کارنامه‌ی خود دارد. او معتقد است ترانه باید در تقابل با جامعه پیش برود و در این مسیر، مطابق با عادات گفتاری مردم، حالات زبانی‌اش محقق شده، از نوعی ایجاز تبعیت میکند. مثل عادت گفتاری مردم که می‌خواهند زود بگویند و زود بشنوند. احمدی تنوع کار‌هایش را اینگونه توجیه میکند که چه آن زمانی که برای زنده‌یاد محمد نوری ترانه می‌نوشته و چه حالا که با بنیامین بهادری کار میکند، ترانه‌هایش برتافته از حقیقت درونی او بوده‌اند. او همچنین تلاش‌های جالب توجهی را در ترانه‌هایش دنبال میکند و معتقد است این حرکت‌ها؛ بیشتر از این‌ها جا برای کار کردن دارند. مثل شیوه‌ای که او در برخی ترانه‌هایش به کار می‌گیرد و نام «ترانه‌ی روند» را بر آن‌ها نهاده است. در تشریح کار فرید احمدی، می‌توان بسیار صحبت کرد اما به هر تقدیر او ترانه‌سرایی‌ست که همواره مخاطب خود را داشته است. چه با نوری، چه با عقیلی، چه با فریدون و چه با بنیامین!
:: هادی حسینی‌نژاد
• برای شروع، می‌خواستم نگاه شما را به روند جریان ترانهسرایی در تاریخ معاصر کشورمان بدانم. به نظر شما شرایط و مختصات ترانه، با آن مفهومی که امروز می‌شناسیم، طی دهه‌های اخیر چگونه بوده است؟
_ برای بررسی موقعیت ترانه، باید جریان‌های ترانه نویسی پیش از انقلاب را نیز مورد توجه قرار داد. ترانه در آن دوران، نمادگرا بود و ویژگی‌ها خاص خودش را داشت. به اعتقاد من مهم‌ترین عاملی که بر ترانه‌ی دهه‌های پیش از انقلاب تاثیر گذاشته بود، جریان شعر سپید و شکوفایی آن بود. آنچنانکه نمی‌توان از نقش برخی از شاعران از جمله شاملو، سهراب و فروغ غافل ماند. اینان تحولات عمده‌ای در زبان شعریشان ایجاد کرده بودند و از کلمات و واژگانی در اشعارشان استفاده می‌کردند که در ادامه بر جامعه تاثیر گذار شد. به نحوص که شعر این شاعران در بازه‌ای از زمان وارد زندگی مردم شد و نوع نگرش و حتی زبان روزمره‌ی آنان را دستخوش تغییر قرار داد. در ادامه‌ی این تاثیرات، موسیقی و لاجرم ترانه نیز از این تاثرات می‌نصیب نماندن. در دهه‌ی پنجاه، افرادی همچون شهریارقنری، ایرج جنتی‌عطایی و اردلان سرفراز به اوج ترانه در زمانه‌ی خود رسیده بودند و روند رو به رشد ترانه همچنان ادامه داشت. اما بعد از انقلاب؛ و با باب شدن موسیقی پاپ؛ فضاهای تازه‌ای پیش روی ترانه گشوده شد. البته همچنان برخی از ترانه‌سرایان بودند که از مبانی قدیمی ترانه‌نویسی پیروی می‌کردند و عده‌ی قابل توجهی از ترانه سرایان نیز بین سبک و سیاق‌های قدیم و جدید، سردرگم بودند. ولی مهم‌ترین اتفاق در حوزه‌ی ترانه‌ی پس از انقلاب را؛ تاثیرپذیری ترانه از جریان شعر گفتار؛ که سیدعلی صالحی مبدع آن بود می-دانم. این جریان شعری، تحولات فراوانی را در ادبیات مردم ایجاد کرد و من همیشه اعتقاد داشته و دارم که ترانه و شعر از یک چشمه می‌جوشند. لذا ترانه نیز بر حسب روی کار آمدن شعر گفتار و از طرفی منطبق با مصطلح شدن موسیقی پاپ، شکل و شمایلی تازه به خود گرفت و به «ترانه»ای که امروز مورد نظر من و شماست، بیش از پیش نزدیک شد. در ادامهغ به مرور زمان سردرگمی‌های موجود در حوزه‌ی ترانه رفع شدند و تجربه‌های تلخ و شیریان ترانه‌ها و ترانه‌سرایان مختلف، باعث رشد و شکوفایی ترانه در زمانه‌ی ما شد. البته هنوز هم ترانه سرایانی را می‌شود سراغ کرد که به شیوه‌ی قدیم ترانه می‌نویسند؛ اشکالی هم ندارد ولی این ترانه‌سرایان، حکم شاعرانی را دارند که هنوز شعر را در قالب‌های مثنوی و قصیده دنبال می‌کنند. یکی دیگر از عوامل تاثیر گذار بر ترانه در زمانه‌ی ما؛ که نباید از آن غافل ماند، ورود و انتشار ترجمه-هایی از ترانه‌های خارجی بود. در مجموع، این عوامل-یعنی شعر گفتار، آزمون و خطای رانه‌سرایان و استفاده از ترجمه‌های خارجی- باعث شد تا ترانه‌ی ما به یک فرم و ساختار منسجم‌تیر نسبت به گذشته برسد.
• اگر بخواهیم خط سیر ترانه را تقسیم بندی کرده و هر دوره‌ای را ارزشگذاری کنیم، فکر می‌کنید وضعیت برای زمانه‌ی ما چگونه و در چه سطحی قابل ترسیم است؟
_ تقسیم‌بندی کردن سیر ترانه؛ آن هم بر اساس دوره‌های تاریخی، کار دشواری‌ست! در مورد مختصات امروزی ترانه نیز فکر نمی‌کنم ما صلاحیت این ارزشگذاری را داشته باشیم چرا که ارزشگذاری به گذشت تاریخ نیاز دارد. این آیندگان هستند که می‌توانند با بررسی‌های تطبیقی دوره‌های مختلف، ما را ارزیابی کنند. ولی همانطور که گفتم در حال حاضر، به اعتقاد من؛ ترانه زبان و مسیر اصلی خود را پیدا کرده و روزهای روشنی را در انتظار دارد.
• رویکرد‌ها و جهت‌گیری‌های مضمونی ترانه را در دوره‌های مختلف چگونه توصیف می‌کنید؟
_ به اعتقاد من، ترانه نیز همچون شعر، به فراخور اتفاقات و وضعیت‌هایی که جامعه با ان روبروست، موضع‌گیری‌های مختلفی خواهد داشت. به اعتقاد من موج جدید ترانه، دیگر مانند موج قدیم؛ به دنبال انتقال بار سنگین مباحث اجتماعی و حتی سیاسی نیست. یک زمانی شاملو با رویکرد اجتماعی شعر می‌نوشت و سهراب قصد داشته به هسته‌ی زیبایی آفرینش دست پیدا کند. این ویکرد‌ها همانطور که گفته بودم به بخش‌های مختلف جامعه- از جمله ترانه و ترانهسرایی- سرایت کرده بود. ولی در ترانه‌ی موج جدید، مسائلی از این دست، پر رنگ نیستند. دلایل مختلفی هم می‌تواند داشته باشد و شاید عمده-ترین دلیلش این باشد که علاقه‌مندی‌های ترانه‌سرایان، عوض شده و طور دیگری جهت‌گیری می‌شود.
• ترانه؛ همانقدر که طی ارتباطی مستقیم، می‌تواند تاثیرات شفاف و پررنگی بر پدیده‌ها و رویکردهای اجتماعی داشته باشد، به همان اندازه نیز از جامعه تاثیرپذیر است. میزان تاثیراتی که مردم و خواستگاه‌های اجتماعی بر ترانه گذاشته است، چه حد بوده؟
_ بدون شک حق با شماست و روند ترانهسرایی در کشور ما نیز، به شدت تحت تاثیر جریان‌های اجتماعی، نگاه، تفکر و مطالبات جامعه بوده است. نمونه‌اش؛ همان مساله‌ای که به آن اشاره کردم و گفتم که جریان‌های شعری، ادبیات و زبان مردم را در بازه‌هایی از زمان تغییر داده و موقعیت جدید مردم در جامعه، به ایجاد تحولات و تغییرات در ترانه‌نویسی منجر شده است. بگذارید مثال روشنی بیاورم؛ همانطور که می‌دانید، گویش مردم در سطح جامعه، با تغییراتی که در زندگی‌ها و اهمیت مفاهیمی همچون زمان رخ داده است، روز به روز به سمت سادگی و ایجاز می‌رود. به عبارت دیگر مردم می‌خواهند به مستقیم‌ترین و کوتاه‌ترین روش، پیام‌های خود را به دیگران انتقال دهند. این روند ایجازگرایی، بر ترانه‌های امروزی نیز تاثیر گذاشته. البته این تغییرات زبانی می‌تواند به کلیت ادبیات فارسی صدمه هم بزند اما در مجموع، مردم می‌خواهند زود بگویند و زود بفه‌مند! و ترانه نیز از این قاعده تبعیت کرده است.
• در این تقابل تنگاتنگ میان ترانه و مردم؛ غالب ترانه‌های امروزی، معمولا قشر خاصی از جامعه را هدف‌گیری می‌کنند. مثلا در برخی از ترنه‌ها، عموما دغدغه‌ی اقشار ثروتمند مطرح می‌شود و در برخی دیگر، ترانه‌سرا به شکل اغراق‌آمیزی از کوچه و بازار و ساده‌زیستان جامعه سخن می‌گوید. به نظر شما این توازن چگونه باید برقرار شود؟
_ ترانه؛ هرچقدر که به عمه‌ی مردم نزدیک شود و عمومیت پیدا کند، موفق‌تر است. به عنوان مثال من در ترانه‌های متعددی از کلمات و فضاهایی همچون «پیاده‌رو»، «چ‌تر» و... استفاده کرده‌ام. دلیلش هم این است که تمام اقشار جامعه با این مفاهیم ساده نزدیکی دارند و با آن‌ها مواجه بوده و آن‌ها را می-فه‌مند. در این راستا پرداختن به دغدغه‌ها، مطالبات و تنگ‌ناهایی که جامعه با آن‌ها دست به گریبان است، می‌تواند در این نزدیکی و همراهی نقش زیادی را بازی کند. البته من معتقدم در این بخش، ترانهسرایی در زمانه‌ی ما؛ هنوز خیلی جای کار دارد تا به درک صحیحی از زندگی مردم برسد. متاسفانه خیلی از شاعران و ترانه‌سرایان ما، از توی کتاب شاعر و ترانه‌سرا شده‌اند؛ نه از متن زندگی! همانطور که از توی کتاب نمی‌شود عاشق شد و زیبایی‌های هستی را درک کرد و لذت کافی را از آن‌ها برد! البته این را هم بگویم؛ نزدیک شدن به جامعه و مردم، در زمانه‌ی ما کار بسیار دشواری‌ست! چراکه امروزه فاصله‌های زیادی بین سلسقه‌ها و نوع نگرش‌ها و علاقه‌مندی‌ها نزد مردم وجود دارد. به عبارت دیگر؛ ما امروز با جامعه‌ای مواجهیم که گستردگی ذهنی و روحی دارد و تنوع و تکثر نوع نگاه‌ها، احساسات و تفکرات در یک سرزمین، به قدری گسترش پیدا کرده که جهان را به کام پست‌مدرنیته هل می‌دهد.
• در چنین جوامعی؛ با این همه تنوع و تکثر، چطور می‌شود که بعضا یک قطعه-ی موسیقایی (و ترانه‌ی به کار برده شده در آن) مورد استقبال عام مردم قرار می‌گیرد، اما در برخی موارد، مردم مدت‌ها به هیچ اثری روی خوش نشان نمی‌دهند؟
_ به نظر من این تلورانس، تلورانسی طبیعی‌ست! باید بپذیریم که جامعه‌ای که امروز با ان مواجه هستیم، دیگر جامعه‌ی ۳۰ یا ۴۰ سال پیش نیست. همه چیز به طرز شگفت‌آوری پیچیده شده و حالات و عواطف عامه‌ی مردم، در دوره‌های مختلف از عوامل مختلفی تحت تاثیر قرار می‌گیرد. به همین دلیل است که یک ترک موسیقایی، در یک بازه‌ی زمانی مقبول جامعه می‌افتد اما به سرعت از سوی مردم دفع و به فراموشی محکوم می‌شود. فرایندهای انسانی، مثل «عشق»، دیگر با چند فرمول ساده قابل فهم نیستند و شاعر ترانه سرا نیز نمی‌تواند با تعابیر و گذاره‌های ساده‌ای همچون «وفا» و «جفا» مفهوم عشق را به مخاطبش القا کند. همه چیز این جهان، پیچیده‌تر و شگفت‌انگیز‌تر شده است. در گذشته، نظرات و آراء، حتی نزد عرفا و فیلسوفان نیز به یکدیگر نزدیک بودند اما در زمانه‌ی ما هر لحظه با انفجارهای تازه‌ای مواجهیم که فاصله‌ی تعریف‌ها را از یکدیگر بیشتر و بیشتر می‌کنند. به همین دلیل است که در یک دوره‌ی خاص، عاشقانه نویسی در ترانه، به تاریک نویسی و کارهای به اصطلاح «واسوخت» مبدل می‌شود. این اتفاقات، تنها در حوزه-ی ترانه رخ نمی‌دهد. در سینما هم می‌توان اتفاق‌هایی از این دست را دید. آنچنانکه دیگر دوره‌ی عشق-های رومئو و ژولیتی به سر آمده. پیش‌تر نوع نگاه‌ها در سینماگران، تنوع محدودی داشت و قابل پیشبینی بود که فیلم‌های ساخته شده در طول یک بازه‌ی زمانبف چه حال و هواهایی دارند. اما در زمانه‌ی ما، به قدری فیلم‌های متنوع و متعددی ساخته می‌شود که بسیاری از آن‌ها اصلا دیده نمی‌شوند و شکست می‌خورند. در این میان، یک یا چند فیلم هم پر بیننده می‌شوند که ضمانتی هم بر ماندگاری آن‌ها نیست.
• به نظر شما در زمانه‌ی ما، چقدر ظرفیت سرایش ترانه‌های خوب برای قطعات موسیقایی خوب وجود دارد؟
_ من فکر می‌کنم در روزگار ما، نوشتن ترانه‌ی خوب، واقعا کار دشواری‌ست. چراکه ما هرچه در چنته داشتیم، رو کرده‌ایم. مگر چند وزن مناسب برای خطوط ملودی وجود دارد. از طرفی تعدد کار‌ها و سرعت تولید اثر تازه باعث شده است به حض اینکه مخاطب با یک کار ارتباط برقرار کرد، کار تازه‌ای به بازار بیاید و تمرکز او را به هم بریزد. قبلا این سرعت کمتر بود و مخاطبان فرصت بیشتری برای تامل کردن داشتند. البته تیراژ بالا، معضل جهانی هنر است، یعنی عرضه از تقاضا بیشتر شده! دلیلش هم این است که سرعت رشد تکنولوژی و رسانه-هاست و هر کسی صاحب تریبون شده. به همین دلیل کارهای سطحی و ضعیف هم به راحتی وارد بازار می‌شوند.
• برخی معتقدند کارهای ضعیف و سطحی، ذائقه‌ی مخاطبان را مسموم می-کند و فیلترهایی کیفی، از سوی رسانه‌ها و کمپانی‌ها؛ باید بازار ترانه و موسیقی را کنترل کنند. نظر شما در اینباره چیست؟
_ من موافق نیستم. چون اگر بنا به فیلترسازی باشد، در نهایت عده‌ای باید در مورد کیفیت آثار نظر بدهند و این نظردادن‌ها، حتی اگر به زعم خود آن افراد مبتنی بر ارزش‌های هنیر باشد، نمی‌تواند عادلانه باشد. من هم اگر مسوول کنترل کیفیت در یک رسانه باشم، به هر حال سلایق و تفکرات شخصی خود را در کاذم دخالت می‌دهم و باعث می‌شوم بخشی از آثار که مطابق با میل و نظر من نیستند، فرصت ارائه را از دست بدهند و بسیاری از استعداد‌ها، صرفا به خاطر اینکه مورد علاقه‌ی من نیستند، نابود شوند. بنابر این من این صلاحیت را در هیچ کمپانی و رسانه‌ای نمی‌بینم زیرا اعمال چنین رویکردی، مشکلات بزرگتری را در پی خواهد داشت. من اصولا به مسمویت ذائقه‌ی مردم اعتقادی ندارم. به نظر من مردم در نهایت هنرمن و هنر ضعیف و ناموفق را ادب می‌کنند و کنار می‌زنند. هرچند که ممکن است یک اثر ضعیف در کوتاه مدت مورد توجه بخش قابل توجهی از مخاطبان قرار گیرد اما در نهایت خرد جمعی مردم در طول زمان، اشتباه نمی‌کند و کارهای سخیف را به دست فراموشی می‌سپارد.
• شما در مقام ترانه‌سرا، با موزیسین‌های زیادی نیز تعامل داشته‌اید. سطح و بضاعت موسیقی امروزی را در تقابل با رشد ترانه چطور ارزیابی می‌کنید؟
_ به نظر من بزرگ‌ترین مشکل موسیقی ما این بوده که از ریشه‌های سنتی خود بریده شده است. من موسیقی سنتی را خیلی دوست دارم اما باید بپذیریم که روند رشد موسیقی سنتی در ایران، یک جایی با توقف روبرو شد و از آن به بعد، پیوسته در تکرار و تکرار است. این اتفاق حتی برای مینیاتور ایرانی نیز رخ داده و به نظر من مدت‌هاست که هیچ اتفاق تازه‌ای برای این گرایش هنری رخ نداده است. در حوزه‌ی موسیقی سنتی نیز، همینطور بوده! حتی به اعتقاد من موسیقی فولک ما به مراتب پویا‌تر از موسیقی سنتی عمل کرده است. این توقف، بدون شک باعث شده عناصر خلاقیت و ظرفیت‌های هنری در موسیقی ما با یک توقف بزرگ مواجه شود. زیرا موزیسین‌های موفق امروزی، شاگردان سنتی کار‌ها بوده‌اند. من فکر می‌کنم اگر روند تولید خلاقیت در موسیقی سنتی به بن‌بست نمی‌رسید و مبانی تکراری این نوع از موسیقی باعث پایین آمدن رشد خلاقیت در جریان اصلی موسیقی در کشور ما نمی‌شد، قطعا موسیقی پاپ ما امروز وضعیت بهتری داشت. در تقویم وسیقی ما، حدفاصل سنتی و پاپ، گویا چند ورقی افتاده؛ موسیقی پاپ در کشور ما از یک جایی و بدون پشتوانه‌ی بدیع و منعطف موسیقی سنتی متولد شده است. در مجموع فکر می‌کنم ترانه-نویسی در طول سال‌ها و دهه‌های اخیر، به مراتب رشد بیشتری از موسیقی داشته است.
• در کارنامه‌ی ترانهسرایی شما، تفاوت‌ها و فاصله‌های سبکی فاحشی وجود دارد. در وصف این تفاوت‌ها همین بس که هم برای زنده‌یاد محمد نوری ترانه نوشته‌اید و هم برای بنیامین بهادری! راز این تفاوت‌ها در چیست؟
_ حق با شماست. فاصله‌ی طیفی بین ترانه-های من بسیار است. من با خواننده‌های زیادی کار کرده و فضاهی مختلفی را تجربه کرده‌ام و حتی غزل و سپید هم می‌نویسم. شاید جواب روشنی نداشته باشم که به شما بدهم اما همیشه این تنوع‌ها، واقعی بوده‌اند. یعنی من همواره به وجدان خود تعهد داشته‌ام که احساس درونی‌ام را سرمنشاء ترانه‌هایم قرار دهم؛ نا‌احساس‌های ساختگی را! این رویکرد هم در ترانه‌های غمگینی‌ست که به فریدون آسرایی داده‌ام و هم در تندخوانی‌های بنیامین. البته برای رسیدن به سبک‌های تازه، سعی می‌کنم تحولاتی را در زبانم بوجود اورم. مثلا بسیاری از کلمات و واژه‌ها را به مرور زمان از دایره‌ی واژگانی‌ام بیرون گذاشته‌ام. مثل «وفا»! مگر اینکه بخواهم یک ترانه‌ی سنتی بنویسم. سعی می‌کنم لباس جدیدی به مفاهیم قدیمی بپوشانم و جایگزین‌های بهتری برای کلمات قدیمی‌ام پیدا کنم. خصوصا این اتفاق در ۳ البوم بنیامین مشهود است، آنچنانکه هریک از این سه آلبوم، از یک فضای متفاوت برخوردار است. به همین موازات، سعی می‌کنم زاویه‌ی نگاهم نیز به موضوعات مختلف در تحول و تغییر باشد. یعنی دوربین‌گذاری‌هایم را در مواجهه با مفاهیم مختلف، عوض می‌کنم. من معتقدم ترانه؛ همواره به ظرفت‌ها و فضاهای جدیدی برای تجربه کردن نیاز دارد و احساس می‌کنم ظرفیت‌های موجود؛ از لحاظ گویش، وزن‌ها، زیتم‌ها و مضمون‌ها، مدت‌هاست که پر شده است. باید بستیر فراهم آورد که امکان وقوع تجربیات تازه در آن محقق شود. مثلا من در برخب از ترانه‌هایم که بنیامین آن‌ها را خوانده، سعی کرده‌ام فرم تازه‌ای را تجربه کنم که نام «ترانه‌های روند» را بر آن‌ها نهاده‌ام. این فرم به این شکل است که یک کلمه، هم جمله‌ی قبلی را کامل کند و هم جمله‌ی بعد از خودش را بسازد. مثلا در یکی از سطرهای ترانه‌ای که بنیامین خوانده است؛ می‌شنوید: «عکس ِ تو قاب تو/می‌بینم خوابتو». در این سطر «می‌بینم» برای هر دو جمله معنا می‌شود، یعنب ۱- عکس تو را در قاب می‌بینم. ۲- خوابت را می-بینم. به نظر من این فرم از تجربه‌ها، می‌تواند ادامه دار باشد و تجربیات تازه‌ای را برای من به همراه داشته باشد. هرچند که این رابطه‌ی زبانی در نحو جملات، هنوز از سوی بسیاری از مخاطبان کشف نشده است.
منبع: روزنامه آرمان
http://armandaily.ir/index.php?option=com_phocadownload&view=category&download=5792:2012-05-11-11-20-18&id=371:2012-05-11-11-16-16
نظرات (۰)