گفتگوي ايلنا با يغما گلرويي در شرح موقعيت ترانه و موسيقي؛
هيچ چيز سر جاي خودش نيست
گلرويي كه به قهرمان‌پروري در ترانه اعتقاد ندارد و بخش زيادي از مشكلات را ناشي از قهرمان‌سازي مي‌داند،پيشرفت ترانه را تنها روي كاغذ مي‌پذيرد و مي‌گويد: چون در جهان سوم هيچ چيز سر جاي خودش نيست. وقتي جامعه در جزئي‌ترين كنش‌هاي اجتماعي با سياست درگير مي‌شود، هنر و ترانه هم سياسي مي‌شود.
ايلنا: يغما گلرويي، (شاعر، مترجم و ترانه‌سرا) معتقد است جريان موسيقي در ايران طي 10سال اخير، يك جريان هدايت شده بود. او مي‌گويد هرچند توليدكنندگان آثار مصرفي، آزادانه از سد مميزي‌هاي مالوف مي‌گذرند، اما طي اين سال‌ها ترانه‌سراياني كه قصد انعكاس معضلات و چالش‌هاي اجتماعي را داشته‌‌اند، همواره پشت اين سد متوقف شده‌اند.
اين ترانه‌سرا كه چندين مجموعه شعر و ترجمه‌اش، از سه سال پيش در انتظار كسب مجوز نشر، در اداره كتاب وزارت ارشاد به سر مي برد، مميزي‌ها را به دايره كلمات و نام‌ها محدود مي‌داند و به شدت از بلاتكليفي خود شكايت مي‌كند.
*موسيقي نمي‌تواند خطري داشته باشد
شروع ترانه به اين شكل و شمايل از ده سال پيش به طور رسمي پذيرفته شد چراكه مسئولان دريافتند براي اينكه جوانان سمت موسيقي‌هاي آن‌ور آبي نروند، وجود يك نوع موسيقي داخلي ضروري‌ست.
اين جريان در سال‌هاي اول خيلي محدود بود و در ابتدا همچنان در فضاي ترانه اتفاق‌هاي خاصي رخ نداده بود و اغلب به الگوبرداري از نسخه‌هاي پيش از انقلاب اكتفا مي‌كردند. بعداز يكي دو سال، نوآوري‌هاي بيشتري وارد ترانه شد و به عبارتي ترانه‌ها با پذيرفتن واژه‌گان و زبان محاوره امروز، شهري‌تر شدند.
اين جريان در ادامه باعث شد تا ترانه هاي داخلي، از نمونه‌هاي آن‌ور آبي نيز شهري‌تر شدند چراكه ترانه‌سرايان آنطرفي از زبان روزمره ايران دور بودند(البته اين به معناي كتمان كردن تلاشش آنان نيست). ترانه‌سرايان داخلي به علت اينكه در ايران و دركنار مردم ايران زندگي مي‌كنند، قطعا ترانه‌هاي همگون‌تري با اجتماع امروزي ايران مي‌سرودند.
سرانجام در برهه‌هايي از زمان حساسيت‌هايي در مسولان امر برانگيخته شد. البته ترانه و موسيقي به هيچ وجه خطرناك نيست چون در هيچ جاي دنيا سراغ نداريم كه مثلا يك موسيقي در يك گوشه از دنيا باعث ايجاد تحول عظيمي در جوامع و حكومت‌ها شده باشد. شايد اثرگذاري‌اش در يك دوره تاريخي متصور باشد اما اينكه يك ترانه و موسيقي بتواند نتايج آن‌چناني داشته باشد، خير!
*مردم به خواننده‌ها مشكوكند
به هر حال با حساسيت‌هاي بوجود آمده، فعاليت‌هاي ترانه‌سرايان محدود شد. از طرفي يكسري شبكه‌هاي ماهواره‌اي در داخل ايران تاسيس شدند كه به تهيه و ساخت كارهاي مصرفي روي آوردند. موسيقي بي‌محتوا و به درد نخوري كه مخاطبان خارجي را به اشتباه مي‌اندازد و آنان فكر مي‌كنند كه سطح موسيقي ايران، همين كارهاي مصرفي و رده پائين است.
در ده سال اخير متن ترانه‌ها(روي كاغذ) پيشرفت‌هاي زيادي داشته است و حتي شايد به سطح ترانه‌هاي مطرح جهاني نزديك شده باشيم اما با شيوع كارهاي مصرفي ديگر هيچ خواننده‌اي نيست كه مردم به او اعتماد داشته باشند.
90درصد خوانندگان ما نشان دادند كه داراي آن شخصيت و ويژگي‌هاي تمثالي كه بايد از خود نشان بدهند. نيستند و اين باعث شده كلا موسيقي براي مخاطب درحدي جالب باشد كه تنها بگويد اين كار قشنگ است. به عبارت ديگر مخاطب به ترانه‌سرا و خواننده مشكوك است. مخاطب از همان خواننده كه كار خوبي خوانده، آنقدر كار ضعيف شنيده كه نمي‌تواند به او ايمان بياورد و پيش خود مي‌گويد: «حتما اين كار خوب، از دستش در رفته!»
*آثار امروزي ماندگاري ندارند
وسايل ارتباط جمعي باعث شده‌اند كه سيل روز‌افزوني از آثار موسيقي توليد و شنيده شوند. در گذشته اين امكانات نبود و تنها صفحه‌اي بود كه هر شش ماه يك بار نو مي‌شد. آن صفحه در طول اين شش ماه تمام زندگي و علاقه مردم را اغنا مي‌كرد. بنابراين آن آهنگ‌ها در خاطره‌ها مي‌ماند و حس نوستالژيكي را ايجاد مي‌كرد. اما در زمانه ما شرايط تهيه كردن يك سي‌دي MP3، به شدت ساده و دست‌يافتني است و روزانه، در ماشين، در منزل و ... شنيده مي‌شوند.
درميان خواننده‌هاي امروزي هم تب ايده‌آل‌ها ديگر وجود ندارد. ايده‌آل خواننده‌هاي امروزي اين است كه عكس‌شان روي جلد مجلات زرد چاپ شود، كاست بدهند، كنسرت بگذارند و ....
مخاطبان هم خيلي باهوش هستند و در مواجهه با خوانندگاني با اين ايده‌آل‌ها، مي‌فهمند كه اين خوانندگان چندان قابل اعتماد نيستند و رابطه‌اي كه بايد با آن برقرار نمي‌كنند.
*جايي كه رسانه‌ها سكوت مي‌كنند، هنر به زبان مي‌آيد
همه مي‌گويند دامن هنر نبايد به سياست آلوده شود، اين در شرايطي است كه در جامعه‌اي متعارف زندگي كنيم كه همه چيزي سر جاي خودش باشد. اما وقتي ما در جامعه‌اي زندگي مي‌كنيم كه در جزئي‌ترين كنش‌ها و واكنش‌هاي اجتماعي خود با سياست درگير مي‌شود، هنري سياسي است يا لااقل سياسي تلقي مي‌شود. در جامعه ما هر كاري كه بكني تعبير‌هاي سياسي از آن مي‌شود. اگر از زنان خياباني، اعتياد، كودكان كار و خلاصه از هر چيز بنويسي، سياسي تلقي مي‌شود و جالب اينكه مدتي‌ست حساسيت‌هاي رنگي نيز به اين‌گونه تعبيرها اضافه شده است.
قبول ندارم كه ترانه در خدمت يك حزب و جناح سياسي قرار بگيرد و در دفاع از يك ايدئولوژي تشكيلاتي تبليغ كند، اما وقتي ترانه از دردهاي جامعه و مردم سخن مي‌گويد، حتي اگر در دايره سياست پا بگذارد، پذيرفتني است. ترانه را نمي‌توان با توجيهاتي همچون «هنر براي هنر!» از جامعه و مسائل و مشكلات آن جدا كرد.
كار هنر، خلق زيبايي و اغنا كردن مردم در حوزه‌هاي معنوي است. اما اين در جامعه‌اي صادق است كه همه چيز سر جاي خودش قرار داشته باشد، به عنوان مثال در هر جامعه‌اي مطبوعات و رسانه‌ها وظيفه روشنگري و به چالش كشيدن مشكلات را دارد و هنرمند بايد به پرورش زيبايي‌ها بپردازد. اما در جهان سوم هيچ چيز سر جاي خودش نيست و وظايف عوض مي‌شوند. وقتي مطبوعات در انجام وظايف خود دچار محدوديت‌هايي مي‌شوند، طبيعي است كه هنر اين وظيفه را به دوش بكشد.
اگر شاملو در يك محيط بي‌دغدغه زندگي مي‌كرد، آثار عاشقانه درخشان فراواني مي‌سرود اما ويژگي‌هاي محيطي او را بر آن داشت كه بيشتر به سمت اجتماع و مشكلات مردم سوق پيدا كند.
درعين حال هنرمندان همواره بازنده اين جريان‌ها هستند. با گذشتن از يك دوره زماني مي‌بينيم كه تمام استعداد يك هنرمند، صرف انتقاد از يك جريان شده يا تمام انرژي خود را صرف آن كرده كه طوري بنويسد تا مورد ايراد مميزان و بررسي‌ها قرار نگيرند بنابراين هنرمندان تحت تاثير جوامع خود وظايفشان تعيين مي‌شود.
*از ابلاغ ممنوعيت‌ها امتناع مي كنند
نخستين مساله‌اي كه وجود دارد اين است كه قانونا اگر شخصي از قوانين تخطي كرده و دچار محروميت فعاليت مي‌شود، بايد ازسوي نهاد ذي‌ربط اين مسئله به وي اعلام شود اما چون مسئولان امر همواره در گفت‌وگوهاشان مدعي مي‌شوند ما در كشور هنرمند ممنوع‌الفعاليت نداريم، اين امر ابلاغ نمي‌شود. بنابراين ترانه‌سرا بدون اطلاع از تصميماتي كه برايش گرفته شده، آثار خود را به خوانندگان و آهنگسازها مي‌سپارند و آنها بعداز انجام كارهاي اوليه در مواجهه با سازمان موسيقي متوجه مي‌شوند كه نمي‌توانند از آن آثار استفاده كنند.
جالب اين است كه مسئولان در پاسخ به فعالان موسيقي تنها مي‌گويند: فلان شخص مشكل دارد. اما اينكه چرا فردي كه مشكل دارد، معرفي مي‌شود و اصلا مشكلش چيست، هرگز عنوان نمي‌شود. من مدت‌ها است كه دچار اين مشكل هستم و تعداد زيادي از خوانندگاني كه از من ترانه گرفته‌اند، يكي پس از ديگري آنها را عودت مي‌دهند و مي‌گويند نمي‌گذارند كار تو را بخوانيم.
چندي پيش كه براي پاره‌اي توضيحات به ارشاد رفته‌بودم، به من گفتند: چرا مي‌گويي كه ممنوع‌الفعاليت هستي؟ من از آنها پرسيدم: پس وضعيت من چگونه است؟ آنها جواب دادند: تو ممنوع‌الفعاليت نيستي، فقط تا مدتي نمي‌تواني كار كني. من نمي‌دانم معناي اين كار به جز ممنوع‌الفعاليت شدن چيست؟ من طي يك سال و چند ماه اخير نتوانسته‌ام با هيچ خواننده‌اي كار كنم و گويا تنها مشكلي كه وجود دارد اسم من است.
*مميزان ماشيني؛ كلمه‌هاي ممنوع!
طبعا نوع مميزي كه امروز انجام مي‌شود، با سال‌هاي قبل فرقي نداشته. البته در زمان‌هاي گذشته يكسري از كلمات مثل آغوش، شب، مشت و ... ازسوي مميزان جايز بود. امروز اين حساسيت‌ها بيشتر شده و دايره واژه‌گان بيشتري را شامل مي‌شود اما جنس مميزي‌ها در طول اين سال‌ها همواره يكسان بوده‌اند.
متاسفانه در رويكردي كه ازسوي مميزان پيش‌گرفته شده، يكسري از كلمات بالكل ممنوع هستند. به عبارت ديگر فرقي نمي‌كند كه مميز چه اثري و با چه فضا و مفهومي را پيش‌رو دارد زيرا به هر حال برخي از كلمات مجاز به راه يافتن در اثر نيستند. پنداري مميز حكم ماشيني را دارد كه به محض رويت كردن كلمات ممنوعه، خط قرمز بر آنها مي‌كشند.
من وقتي مي‌نويسم به اين فكر نمي‌كنم كه اين كلمه‌ها مجوز مي‌گيرند يا نه! گاهي وقتي ترانه تمام مي‌شود خودم مي‌دانم كه ترانه مجوز نمي‌گيرد، اما فرق من با خيلي از همكارانم اين است كه براي مجاز كردن آن ترانه، دست به تصحيح و تعديل كردن آن نمي‌زنم. بعد سعي مي‌كنم حداقل آنها را چاپ كنم اما وقتي مي‌بينم بخشي از آنها حتي مجوز نشر هم نمي‌گيرند به انتشار الكترونيكي آنها در فضاي اينترنتي بسنده مي‌كنم.
*ارشاد خود را ملزم به پاسخگويي نمي‌دانند
من از سه سال گذشته پنج كتاب در ارشاد دارم كه هنوز توفيق انتشار نداشته‌اند. اما نكته اصلي اين است كه مسئولان ارشاد هيچ جواب روشني درمورد اغلب كتاب‌ها نمي‌دهند.
كتاب «ما ترانه سرائيم» كه يك مجموعه تاليفي از 160 ترانه‌سراي ايراني است، مدت‌هاست در انتظار چاپ است و خود من هنوز نمي‌دانم چرا اين كتاب مجوز نشر نمي‌گيرد.
ترجمه كتاب «پنلوپه به جنگ مي‌رود» نوشته اوريانا فالاچي يكي ديگر از كتاب‌‌هاي من است كه 70 مورد ايراد به آن وارد شده كه كليت چاپ اين اثر را به مخاطره مي‌اندازد. برخي از اين موارد فقط يك كلمه نيستند و به پاراگراف مي‌رسند. جالب‌تر اينكه آخرين ايراد وارده حكم بر حذف هفت خط پاياني كتاب مي‌دهد كه درصورت حذف آنها كل داستان بدون پايان مي‌ماند.
جالب‌تر از همه اينكه بررس مربوطه در پايان نوشته در صورت حذف موارد فوق كتاب قابل چاپ خواهد بود. عملكردي كه اين بررس داشته است به نوعي دست انداختن من است. يعني خود بررس هم مي‌داند كه در صورت حذف 70 ايراد وارده، ديگر اين كتاب ارزش چاپ شدن را ندارد، اما طوري وانمود مي‌كند كه از اين قضيه بي‌اطلاع است. به نظر من خيلي سنگين‌تر بود كه مي‌گفتند اين كتاب اصلا قابل چاپ نيست.
كتاب ديگر «باران براي تو مي‌بارد» است كه 30 مورد اصلاحيه خورده است و تقريبا تمام آنها مربوط به كلماتي چون بوسه، آغوش و امثالهم است. انگار متن اين كتاب را دراختيار يك برنامه كامپيوتري قرار داده‌اند و كلمات ممنوعه شناسايي شده است.
در ادامه من اين 30 مورد را حذف كردم و چهار ماه پيش دوباره كتاب را به ارشاد فرستادم اما باز هم هيچ خبري از اخذ مجوز نداده‌اند. اين درصورتي است كه حذف اصلاحيه‌ها به مثابه اخذ مجوز است و وقتي اين اتفاق نمي‌افتد براي من مسجل مي‌شود كه مشكل جاي ديگري است، شايد در نام «يغما گلرويي»!
درحال حاضر نيز كار دو مجموعه ديگر به اتمام رسيده و من در كمال نااميدي در آينده‌اي نزديك آنها را به ارشاد مي‌سپارم.
*جريان موسيقي در ايران يك جريان هدايت شده است
سال‌ها پيش كه من در بخش توزيع كاست‌هاي موسيقي فعاليت حرفه‌اي داشتم، با پخش‌كننده‌هايي آشنا بودم كه كارتن‌هاي نوار كاست را از مراكز توزيع مي‌گرفتند و در كتاب‌فروشي‌هاي شهر توزيع مي‌كردند. آنها غالب اشخاصي بودند كه از موسيقي و نوع كاست‌هايي كه در طول روز حمل مي‌كردند، بي‌اطلاع بودند.
اما پس از چندي متوجه شديم كه دولت تعدادي از آنان را به عنوان تهيه‌كنندگان موسيقي به رسميت شمرده و افرادي كه هيچ سررشته‌اي از موسيقي نداشتند، يك شبه به تهيه‌كنندگان موسيقي ايران بدل شدند. از آن پس دريافتم كه اين يك جريان هدايت شده است كه از بدو متداول شدن موسيقي پاپ ازسوي مسئولان دولتي كنترل مي‌شود.
حتي فكر مي‌كنم كه گرايش‌هايي از موسيقي كه تنها مروجان آثاري سطح پائين هستند و به طور (ظاهرا) زيرزميني فعاليت دارند، كم و بيش مورد رضايت مسئولان هستند چراكه مسئولان خود مي‌دانند كه جامعه را نمي‌توان در يك چارچوب معين كنترل كرد و جوانان به هر حال نياز دارند تا روحيات و پتانسيل‌هاي مقتضي سنشان را در مسيري مرتفع سازند.
سئوال من اين است كه آيا در جامعه‌اي كه خوانندگان زيرزميني به راحتي كار مي‌كنند و متوقف نمي‌شوند (آنان كه به توليد آثار كم‌ارزش مشغول هستند) آيا خواننده‌اي كه از مسائل و معضلات اجتماعي مي‌خواند، مي‌تواند به راحتي كار كند و كسي مانعش نشود؟ قطعا خير و گواه بر اين مدعا سخت‌گيري‌ها و مميزي‌هايي است كه روز به روز با ملاحظات بيشتري اعمال مي‌شود.
به عبارت ديگر مردم حق دارند به يكسري آهنگ بي‌كيفيت كه لحظاتي باعث دلخوشي و هيجان‌زده كردن آنها مي‌شوند و نهايتا هيچ تاثيري در رشد آگاهي و فرهنگ جامعه نخواهند داشت، گوش كنند اما نبايد شنواي بيان معضلات جامعه در قالب ترانه‌ها و موسيقي‌هاي با كيفيت باشند.
*عدول نوظهورها از دايره فرهنگي
گرايش‌هاي نوظهور موسيقي در ايران مثل رپ، طي چند سال اخير سعي كرده‌اند كه از اين دايره محدود، فراتر روند اما در گام نخست تنها چيزي كه فعالان در اين سبك به آنها توجه كردند، تنها ظواهر آثار رپ در خارج از كشور، مثل فحش دادن بود.
بايد توجه كرد در جامعه‌اي كه آنها زندگي مي‌كنند، فحش دادن بسيار پذيرفته‌تر از فحش دادن در جامعه ايران است. موضوع اصلي اين است كه رپ فقط فحش دادن نيست. البته افرادي كه در اين وادي گام برداشته‌اند بيشتر مشغول آزمون و خطا كردن هستند و فكر مي‌كنم بايد حداقل ده سال از تولد رپ فارسي بگذرد تا ماهيت اصلي آن متصور و مشخص شود.
من آن نوع از موسيقي كه اين روزها در ميان جوان‌ها باب شده و تنها به دنبال انتقال حس سرخوشي و شادي در جامعه است را لازم مي‌دانم چون به هر حال آن هم نوعي موسيقي است كه در زمان شادي مردم مورد مصرف دارد.
اين انواع موسيقي كه مصرفي هستند، ذاتا با جذب مخاطب در بقاء وتاثيرگذاري بر جامعه نسبت مستقيم دارند. بنابراين طبيعي است كه اين نوع موسيقي طرفدارهايي از هر قشري را به خود اختصاص دهد. همانطور كه فيلم «خروس جنگي» خيلي بيشتر از فيلم «وقتي همه خوابيم» مورد استقبال مردم قرار گرفت.
واقعيت اين است در جامعه‌اي كه مشغله‌ها و درگيري‌هاي روزمره گريبانگير مردم شده، خوشي‌هاي لحظه‌اي كاملا موجه و پذيرفتني مي‌نمايد.
*ترانه بايد روي كاغذ، ترانه باشد
حالت ايده‌آل در ساخت يك اثر موسيقايي اين است كه يك نفر، بنويسد، بنوازد و بخواند. مثل باب ديلن كه اتفاقا آثار درخشاني هم ساخته است.
در ايران از قديم چنين چيزي (جز در مواردي انگشت‌شمار) وجود نداشته است و معمولا آهنگ جدا ساخته مي‌شده و جدا نوشته مي‌شده و نفر آخر كه در اغلب موارد هيچ آگاهي نه از موسيقي و نه از شعر داشته، كار را مي‌خوانده و جالب‌تر اينكه كار به اسم نفر آخر يعني خواننده ثبت مي‌شده.
من وقتي ترانه مي‌نويسم، در وهله اول برايم مهم نيست كه اين ترانه اجرا شود يا نه، چراكه معتقدم ترانه بايد روي كاغذ ارزش‌هاي خاص خود را داشته باشد و خوانندگان از آن لذت ببرند. در ادامه اگر خواننده‌هاي خواست آن را اجرا كند، من از اين جهت استقبال مي‌كنم، كه از اين طريق انعكاس ترانهام، وسيع‌تر خواهد شد. به عبارت ديگر اجراي موسيقاي براي من وسيله‌اي است كه به انتقال ترانهام در سطحي گسترده‌تر كمك مي‌كند.
*جوشش و كوشش مكمل هم هستند
در كارهاي كوششي (مثل ترانه كارتون كه رضا يزداني آن را خواننده) وقتي مي‌خواهي از يكسري اسامي كارتوني استفاده كني، مجبوري به نحوه چينش آنها و قافيه ساختن براي آنها توجه كني. اما قطعا وقتي فارغ از اين ملاحظات ترانه مي‌نويسم بيشتر جوشش نقش دارد.
به نظر من هركدام از اين دو نوع جايگاه خودش را در شعر و ترانه دادند. من روي كارهاي خودم حساسيت دارم اما آنچه برايم مهم است، نتيجه نهايي است و اينكه كار جوششي بوده يا كوششي برايم تفاوتي ندارد.
در كارتون، من از نام‌هاي كارتون‌هاي زمان بچگي استفاده كرده‌ام و همانطور كه گفتم اين بخش از كار، كوششي بود، اما نبايد فراموش كرد كه اين اسامي بعد از چينش درقالب جرياني جوششي مورد استفاده قرار مي‌گيرند و پيام و مفهوم موردنظر را به مخاطب انتقال مي‌دهند. (دنياي كارتونا قشنگ/ دنياي ما سياه و زشت/ كاش يكي زندگي مونو/ شبيه كارتون مي‌نوشت)
*زيبايي نبايد قرباني سوژه شود
در مجموعه «پرنده بي‌پرنده» اولين ترانه‌هاي من كه چاپ شد و من قبول دارم كه در برخي از آنان بيشتر سوژه برايم مهم بوده و كمتر به زيباشناسي توجه شده است. من در آن دوره مشغول آزمون و خطا كردن بودم و سعي مي‌كردم موضوعات مختلف را در ترانه بكار گيرم. مثلا يك روز يك دسته گنجشك با شيشه يك كاميون برخورد كردند و بروند و من عينا همين ماجرا را در يك ترانه آوردم. هنوز هم سعي مي‌كنم هر موضوعي را در ترانه بگنجانم. برخي موفقيت‌آميز خواهند بود، برخي هم نه!
*گاهي جامعه به شعار نياز دارد، نه شعر!
يكسري از كارهاي قديمي‌ام شعارزده هستند و من اگر الان مي‌خواستم آنها را چاپ كنم، بسياري از آنها را حذف مي‌كردم. اما يك جاهايي هست كه حس مي‌كني جامعه به شعار بيشتر احتياج دارد تا شعر.
از طرفي شعري كه قابليت تبديل شدن به شعار را داشته باشد، همچنان شعر است. من فكر مي‌كنم اگر در شعر، به قابليت شعار برسيم، به نفع شعر است. اما اين تناسب بايد حفظ شود و نبايد بشريت به شعار دادن صرف سوق پيدا كند.
*اين سريال‌ها هستند كه به ترانه نياز دارند
وقتي به من كار سفارش مي‌دهند من در پاسخ‌شان مي‌گويم درصورتي‌كه با فضاي كاري كه مي‌خواهيد نزديكي داشته باشم، قبول مي‌كنم.
در مورد كارهايي كه براي فيلم و سريال‌ها ساخته مي‌شود، من ابتدا فيلم‌نامه را مي‌خوانم و سعي مي‌كنم با آن داستان رابطه برقرار كنم. به عبارت ديگر بيشتر اتفاقات در درون من رخ مي‌دهند.
در ادامه من يك جمله كليدي براي ترانهام پيدا مي‌كنم و حول آن جمله ترانه را مي‌سازم.
مثلا براي فيلم «رئيس» جلمه كليدي براي من «حرف هفت تير پر‘ باور كن» بود. يا در فيلم محاكمه در خيابان، «دارم شبامو با تن يه مرده قسمت مي‌كنم»
اين‌گونه كارها يك پروسه مشخص دارند و البته نبايد فراموش كرد كه اتفاق‌هاي فيلم بايد در ترانه مورد اشاره و استفاده قرار بگيرند.
وضعيت سريال‌ها به گونه‌اي است كه بايد گفت، سريال‌ها هستند كه به ترانه‌ها نياز دارند تا وجهه‌اي به خودشان بدهند. قبلا اين طور نبود و حداقل اين توازن برابر بود. البته من سال‌هاست كه چنين همكاري‌هايي نداشته‌ام چون چارچوب تعيين شده در صدا و سيما به مراتب تنگ‌تر از ارشاد است. من به كار جدي كردن در تلويزيون اعتقاد ندارم و اغلب كارهايم طنز بوده است.
*اوباما؛ پهلوان پنبه‌ي امريكايي‌ها
من به قهرمان‌پروري در ترانه اعتقاد ندارم. فكر مي‌كنم 90 درصد مشكلات ما در زندگي اين است كه هميشه دنبال يك قهرمان مي‌گرديم كه كارهايي كه خودمان بايد انجام دهيد را انجام دهد.
اين بد‌بختي تنها گريبانگير جهان سوم نيست. حتي آمريكا هم به شدت گرفتار اين معضل است. مي‌بينيم كه بعد از اين همه سال از اينكه يك سياه‌پوست، قدرت را در دست گرفته و به قهرمان آنها تبديل شده افتخار مي‌كنند و از اين حيث خود را ثابت‌قدم در حوزه حقوق انساني و ضدنژادپرستي مي‌دانند.
*عاشق در ادبيات كلاسيك فارسي، تا مرز مازوخيسم پيش‌مي‌رود
من از باب ديلن كه خودش مولف كارهايش است، بسيار تاثير مي‌گيرم. همواره آثار درخشان غربي را دنبال مي‌كنم چون در همان دوراني كه ما گرفتار استفاده از تمثيلات قديمي بوديم، آنها درمورد موضوعات روز مي‌نوشتند و مي‌خواندند و از ما خيلي جلوتر بودند.
در كارهاي عاشقانه ما همواره معشوق كسي است كه به هر حال بلايي را سر عاشق آورده و او را ترك كرده است و عاشق به سرايش آمده و در مدح عشقش پرغم و فراق مي‌سرايد حتي در اين رفتار نوعي مازوخيسم به چشم مي‌خورد.
اين درحالي است كه عشق در ترانه‌هاي مدرن غربي اين‌گونه نيست. شايد اگر در ترانه‌هاي من تفاوت‌هايي به چشم مي‌خورد دليلش همين خوانش‌ها و شنيدارهايي است كه از اشعار و ترانه‌هاي غربي داشته‌ام. البته من هم كارهايي مبتني بر تصوير قديمي موجود در آثار كلاسيك داشته‌ام، اما همواره سعي كرده‌ام كه عاشقانه‌هايم در اين چارچوب‌ها محدود نشود.
احمد كايا (ترانه‌سراي كرد و اهل تركيه) نيز فرد ديگري است كه بسيار بر من و كارهايم تاثير داشته است. او از نظر جغرافيايي به ما نزديك‌تر است و برخلاف باب ديلن كه در فضايي آزاد زندگي مي‌كرده، مانند ديگر كشورهاي جهان سومي، فضاهاي بسته را تجربه كرده است. او هم چون ما مجبور شده است در آثارش از المان‌ها استفاده كند اما باز هم مي‌بينيم كه چقدر ترانه‌هايش به ذهنيت ما نزديك‌تر و قابل لمس است.
*مترجم شعر بايد شاعر باشد
مترجم شعر بايد شاعر باشد زيرا به نظر من مترجم هر كمكي كه مي‌تواند در راستاي انتقال زيبايي و مفهوم شعر به جامعه انجام دهد، يك امتياز محسوب مي‌شود. به عنوان مثال احمد شاملو در ترجمه آثار لوركا از همان كلمات و مفاهيم استفاده شده اما او با استفاده از زبان مناسب جامعه كه محاوره است اشعار لوركارا (از مجموعه ساعت پنج عصر) بازسرايي كرده، آن هم به گونه‌اي كه مخاطب ايراني از خواندنش لذت ببرد.
بنابراين مترجم شعر از هر استعداد و كوششي بهره مي‌برد تا حاصل كار با فرهنگ و انديشه مردمش سازگار باشد. به عنوان مثال لنگستن هيوز (شاعر سياه‌پوست آفريقايي الاصل كه در مقابل انديشه‌هاي نژادپرستي در ستيز بود) در يكي از شعرهايش مي‌گويد: بگذاريد آمريكا دوباره آمريكا شود. اين درحالي است كه احمد شاملو با تدبير و ذوقي كه در او سراغ داشتيم اين شعر را به گونه‌اي ترجمه كرد كه در ايران نيز كاربرد داشته باشد: «بگذاريد اين وطن دوباره وطن شود»
گفتگواز: هادي حسيني نژاد
http://www.ilna.ir/newstext.aspx?ID=139269
پايان پيام
هيچ چيز سر جاي خودش نيست
گلرويي كه به قهرمان‌پروري در ترانه اعتقاد ندارد و بخش زيادي از مشكلات را ناشي از قهرمان‌سازي مي‌داند،پيشرفت ترانه را تنها روي كاغذ مي‌پذيرد و مي‌گويد: چون در جهان سوم هيچ چيز سر جاي خودش نيست. وقتي جامعه در جزئي‌ترين كنش‌هاي اجتماعي با سياست درگير مي‌شود، هنر و ترانه هم سياسي مي‌شود.
ايلنا: يغما گلرويي، (شاعر، مترجم و ترانه‌سرا) معتقد است جريان موسيقي در ايران طي 10سال اخير، يك جريان هدايت شده بود. او مي‌گويد هرچند توليدكنندگان آثار مصرفي، آزادانه از سد مميزي‌هاي مالوف مي‌گذرند، اما طي اين سال‌ها ترانه‌سراياني كه قصد انعكاس معضلات و چالش‌هاي اجتماعي را داشته‌‌اند، همواره پشت اين سد متوقف شده‌اند.
اين ترانه‌سرا كه چندين مجموعه شعر و ترجمه‌اش، از سه سال پيش در انتظار كسب مجوز نشر، در اداره كتاب وزارت ارشاد به سر مي برد، مميزي‌ها را به دايره كلمات و نام‌ها محدود مي‌داند و به شدت از بلاتكليفي خود شكايت مي‌كند.
*موسيقي نمي‌تواند خطري داشته باشد
شروع ترانه به اين شكل و شمايل از ده سال پيش به طور رسمي پذيرفته شد چراكه مسئولان دريافتند براي اينكه جوانان سمت موسيقي‌هاي آن‌ور آبي نروند، وجود يك نوع موسيقي داخلي ضروري‌ست.
اين جريان در سال‌هاي اول خيلي محدود بود و در ابتدا همچنان در فضاي ترانه اتفاق‌هاي خاصي رخ نداده بود و اغلب به الگوبرداري از نسخه‌هاي پيش از انقلاب اكتفا مي‌كردند. بعداز يكي دو سال، نوآوري‌هاي بيشتري وارد ترانه شد و به عبارتي ترانه‌ها با پذيرفتن واژه‌گان و زبان محاوره امروز، شهري‌تر شدند.
اين جريان در ادامه باعث شد تا ترانه هاي داخلي، از نمونه‌هاي آن‌ور آبي نيز شهري‌تر شدند چراكه ترانه‌سرايان آنطرفي از زبان روزمره ايران دور بودند(البته اين به معناي كتمان كردن تلاشش آنان نيست). ترانه‌سرايان داخلي به علت اينكه در ايران و دركنار مردم ايران زندگي مي‌كنند، قطعا ترانه‌هاي همگون‌تري با اجتماع امروزي ايران مي‌سرودند.
سرانجام در برهه‌هايي از زمان حساسيت‌هايي در مسولان امر برانگيخته شد. البته ترانه و موسيقي به هيچ وجه خطرناك نيست چون در هيچ جاي دنيا سراغ نداريم كه مثلا يك موسيقي در يك گوشه از دنيا باعث ايجاد تحول عظيمي در جوامع و حكومت‌ها شده باشد. شايد اثرگذاري‌اش در يك دوره تاريخي متصور باشد اما اينكه يك ترانه و موسيقي بتواند نتايج آن‌چناني داشته باشد، خير!
*مردم به خواننده‌ها مشكوكند
به هر حال با حساسيت‌هاي بوجود آمده، فعاليت‌هاي ترانه‌سرايان محدود شد. از طرفي يكسري شبكه‌هاي ماهواره‌اي در داخل ايران تاسيس شدند كه به تهيه و ساخت كارهاي مصرفي روي آوردند. موسيقي بي‌محتوا و به درد نخوري كه مخاطبان خارجي را به اشتباه مي‌اندازد و آنان فكر مي‌كنند كه سطح موسيقي ايران، همين كارهاي مصرفي و رده پائين است.
در ده سال اخير متن ترانه‌ها(روي كاغذ) پيشرفت‌هاي زيادي داشته است و حتي شايد به سطح ترانه‌هاي مطرح جهاني نزديك شده باشيم اما با شيوع كارهاي مصرفي ديگر هيچ خواننده‌اي نيست كه مردم به او اعتماد داشته باشند.
90درصد خوانندگان ما نشان دادند كه داراي آن شخصيت و ويژگي‌هاي تمثالي كه بايد از خود نشان بدهند. نيستند و اين باعث شده كلا موسيقي براي مخاطب درحدي جالب باشد كه تنها بگويد اين كار قشنگ است. به عبارت ديگر مخاطب به ترانه‌سرا و خواننده مشكوك است. مخاطب از همان خواننده كه كار خوبي خوانده، آنقدر كار ضعيف شنيده كه نمي‌تواند به او ايمان بياورد و پيش خود مي‌گويد: «حتما اين كار خوب، از دستش در رفته!»
*آثار امروزي ماندگاري ندارند
وسايل ارتباط جمعي باعث شده‌اند كه سيل روز‌افزوني از آثار موسيقي توليد و شنيده شوند. در گذشته اين امكانات نبود و تنها صفحه‌اي بود كه هر شش ماه يك بار نو مي‌شد. آن صفحه در طول اين شش ماه تمام زندگي و علاقه مردم را اغنا مي‌كرد. بنابراين آن آهنگ‌ها در خاطره‌ها مي‌ماند و حس نوستالژيكي را ايجاد مي‌كرد. اما در زمانه ما شرايط تهيه كردن يك سي‌دي MP3، به شدت ساده و دست‌يافتني است و روزانه، در ماشين، در منزل و ... شنيده مي‌شوند.
درميان خواننده‌هاي امروزي هم تب ايده‌آل‌ها ديگر وجود ندارد. ايده‌آل خواننده‌هاي امروزي اين است كه عكس‌شان روي جلد مجلات زرد چاپ شود، كاست بدهند، كنسرت بگذارند و ....
مخاطبان هم خيلي باهوش هستند و در مواجهه با خوانندگاني با اين ايده‌آل‌ها، مي‌فهمند كه اين خوانندگان چندان قابل اعتماد نيستند و رابطه‌اي كه بايد با آن برقرار نمي‌كنند.
*جايي كه رسانه‌ها سكوت مي‌كنند، هنر به زبان مي‌آيد
همه مي‌گويند دامن هنر نبايد به سياست آلوده شود، اين در شرايطي است كه در جامعه‌اي متعارف زندگي كنيم كه همه چيزي سر جاي خودش باشد. اما وقتي ما در جامعه‌اي زندگي مي‌كنيم كه در جزئي‌ترين كنش‌ها و واكنش‌هاي اجتماعي خود با سياست درگير مي‌شود، هنري سياسي است يا لااقل سياسي تلقي مي‌شود. در جامعه ما هر كاري كه بكني تعبير‌هاي سياسي از آن مي‌شود. اگر از زنان خياباني، اعتياد، كودكان كار و خلاصه از هر چيز بنويسي، سياسي تلقي مي‌شود و جالب اينكه مدتي‌ست حساسيت‌هاي رنگي نيز به اين‌گونه تعبيرها اضافه شده است.
قبول ندارم كه ترانه در خدمت يك حزب و جناح سياسي قرار بگيرد و در دفاع از يك ايدئولوژي تشكيلاتي تبليغ كند، اما وقتي ترانه از دردهاي جامعه و مردم سخن مي‌گويد، حتي اگر در دايره سياست پا بگذارد، پذيرفتني است. ترانه را نمي‌توان با توجيهاتي همچون «هنر براي هنر!» از جامعه و مسائل و مشكلات آن جدا كرد.
كار هنر، خلق زيبايي و اغنا كردن مردم در حوزه‌هاي معنوي است. اما اين در جامعه‌اي صادق است كه همه چيز سر جاي خودش قرار داشته باشد، به عنوان مثال در هر جامعه‌اي مطبوعات و رسانه‌ها وظيفه روشنگري و به چالش كشيدن مشكلات را دارد و هنرمند بايد به پرورش زيبايي‌ها بپردازد. اما در جهان سوم هيچ چيز سر جاي خودش نيست و وظايف عوض مي‌شوند. وقتي مطبوعات در انجام وظايف خود دچار محدوديت‌هايي مي‌شوند، طبيعي است كه هنر اين وظيفه را به دوش بكشد.
اگر شاملو در يك محيط بي‌دغدغه زندگي مي‌كرد، آثار عاشقانه درخشان فراواني مي‌سرود اما ويژگي‌هاي محيطي او را بر آن داشت كه بيشتر به سمت اجتماع و مشكلات مردم سوق پيدا كند.
درعين حال هنرمندان همواره بازنده اين جريان‌ها هستند. با گذشتن از يك دوره زماني مي‌بينيم كه تمام استعداد يك هنرمند، صرف انتقاد از يك جريان شده يا تمام انرژي خود را صرف آن كرده كه طوري بنويسد تا مورد ايراد مميزان و بررسي‌ها قرار نگيرند بنابراين هنرمندان تحت تاثير جوامع خود وظايفشان تعيين مي‌شود.
*از ابلاغ ممنوعيت‌ها امتناع مي كنند
نخستين مساله‌اي كه وجود دارد اين است كه قانونا اگر شخصي از قوانين تخطي كرده و دچار محروميت فعاليت مي‌شود، بايد ازسوي نهاد ذي‌ربط اين مسئله به وي اعلام شود اما چون مسئولان امر همواره در گفت‌وگوهاشان مدعي مي‌شوند ما در كشور هنرمند ممنوع‌الفعاليت نداريم، اين امر ابلاغ نمي‌شود. بنابراين ترانه‌سرا بدون اطلاع از تصميماتي كه برايش گرفته شده، آثار خود را به خوانندگان و آهنگسازها مي‌سپارند و آنها بعداز انجام كارهاي اوليه در مواجهه با سازمان موسيقي متوجه مي‌شوند كه نمي‌توانند از آن آثار استفاده كنند.
جالب اين است كه مسئولان در پاسخ به فعالان موسيقي تنها مي‌گويند: فلان شخص مشكل دارد. اما اينكه چرا فردي كه مشكل دارد، معرفي مي‌شود و اصلا مشكلش چيست، هرگز عنوان نمي‌شود. من مدت‌ها است كه دچار اين مشكل هستم و تعداد زيادي از خوانندگاني كه از من ترانه گرفته‌اند، يكي پس از ديگري آنها را عودت مي‌دهند و مي‌گويند نمي‌گذارند كار تو را بخوانيم.
چندي پيش كه براي پاره‌اي توضيحات به ارشاد رفته‌بودم، به من گفتند: چرا مي‌گويي كه ممنوع‌الفعاليت هستي؟ من از آنها پرسيدم: پس وضعيت من چگونه است؟ آنها جواب دادند: تو ممنوع‌الفعاليت نيستي، فقط تا مدتي نمي‌تواني كار كني. من نمي‌دانم معناي اين كار به جز ممنوع‌الفعاليت شدن چيست؟ من طي يك سال و چند ماه اخير نتوانسته‌ام با هيچ خواننده‌اي كار كنم و گويا تنها مشكلي كه وجود دارد اسم من است.
*مميزان ماشيني؛ كلمه‌هاي ممنوع!
طبعا نوع مميزي كه امروز انجام مي‌شود، با سال‌هاي قبل فرقي نداشته. البته در زمان‌هاي گذشته يكسري از كلمات مثل آغوش، شب، مشت و ... ازسوي مميزان جايز بود. امروز اين حساسيت‌ها بيشتر شده و دايره واژه‌گان بيشتري را شامل مي‌شود اما جنس مميزي‌ها در طول اين سال‌ها همواره يكسان بوده‌اند.
متاسفانه در رويكردي كه ازسوي مميزان پيش‌گرفته شده، يكسري از كلمات بالكل ممنوع هستند. به عبارت ديگر فرقي نمي‌كند كه مميز چه اثري و با چه فضا و مفهومي را پيش‌رو دارد زيرا به هر حال برخي از كلمات مجاز به راه يافتن در اثر نيستند. پنداري مميز حكم ماشيني را دارد كه به محض رويت كردن كلمات ممنوعه، خط قرمز بر آنها مي‌كشند.
من وقتي مي‌نويسم به اين فكر نمي‌كنم كه اين كلمه‌ها مجوز مي‌گيرند يا نه! گاهي وقتي ترانه تمام مي‌شود خودم مي‌دانم كه ترانه مجوز نمي‌گيرد، اما فرق من با خيلي از همكارانم اين است كه براي مجاز كردن آن ترانه، دست به تصحيح و تعديل كردن آن نمي‌زنم. بعد سعي مي‌كنم حداقل آنها را چاپ كنم اما وقتي مي‌بينم بخشي از آنها حتي مجوز نشر هم نمي‌گيرند به انتشار الكترونيكي آنها در فضاي اينترنتي بسنده مي‌كنم.
*ارشاد خود را ملزم به پاسخگويي نمي‌دانند
من از سه سال گذشته پنج كتاب در ارشاد دارم كه هنوز توفيق انتشار نداشته‌اند. اما نكته اصلي اين است كه مسئولان ارشاد هيچ جواب روشني درمورد اغلب كتاب‌ها نمي‌دهند.
كتاب «ما ترانه سرائيم» كه يك مجموعه تاليفي از 160 ترانه‌سراي ايراني است، مدت‌هاست در انتظار چاپ است و خود من هنوز نمي‌دانم چرا اين كتاب مجوز نشر نمي‌گيرد.
ترجمه كتاب «پنلوپه به جنگ مي‌رود» نوشته اوريانا فالاچي يكي ديگر از كتاب‌‌هاي من است كه 70 مورد ايراد به آن وارد شده كه كليت چاپ اين اثر را به مخاطره مي‌اندازد. برخي از اين موارد فقط يك كلمه نيستند و به پاراگراف مي‌رسند. جالب‌تر اينكه آخرين ايراد وارده حكم بر حذف هفت خط پاياني كتاب مي‌دهد كه درصورت حذف آنها كل داستان بدون پايان مي‌ماند.
جالب‌تر از همه اينكه بررس مربوطه در پايان نوشته در صورت حذف موارد فوق كتاب قابل چاپ خواهد بود. عملكردي كه اين بررس داشته است به نوعي دست انداختن من است. يعني خود بررس هم مي‌داند كه در صورت حذف 70 ايراد وارده، ديگر اين كتاب ارزش چاپ شدن را ندارد، اما طوري وانمود مي‌كند كه از اين قضيه بي‌اطلاع است. به نظر من خيلي سنگين‌تر بود كه مي‌گفتند اين كتاب اصلا قابل چاپ نيست.
كتاب ديگر «باران براي تو مي‌بارد» است كه 30 مورد اصلاحيه خورده است و تقريبا تمام آنها مربوط به كلماتي چون بوسه، آغوش و امثالهم است. انگار متن اين كتاب را دراختيار يك برنامه كامپيوتري قرار داده‌اند و كلمات ممنوعه شناسايي شده است.
در ادامه من اين 30 مورد را حذف كردم و چهار ماه پيش دوباره كتاب را به ارشاد فرستادم اما باز هم هيچ خبري از اخذ مجوز نداده‌اند. اين درصورتي است كه حذف اصلاحيه‌ها به مثابه اخذ مجوز است و وقتي اين اتفاق نمي‌افتد براي من مسجل مي‌شود كه مشكل جاي ديگري است، شايد در نام «يغما گلرويي»!
درحال حاضر نيز كار دو مجموعه ديگر به اتمام رسيده و من در كمال نااميدي در آينده‌اي نزديك آنها را به ارشاد مي‌سپارم.
*جريان موسيقي در ايران يك جريان هدايت شده است
سال‌ها پيش كه من در بخش توزيع كاست‌هاي موسيقي فعاليت حرفه‌اي داشتم، با پخش‌كننده‌هايي آشنا بودم كه كارتن‌هاي نوار كاست را از مراكز توزيع مي‌گرفتند و در كتاب‌فروشي‌هاي شهر توزيع مي‌كردند. آنها غالب اشخاصي بودند كه از موسيقي و نوع كاست‌هايي كه در طول روز حمل مي‌كردند، بي‌اطلاع بودند.
اما پس از چندي متوجه شديم كه دولت تعدادي از آنان را به عنوان تهيه‌كنندگان موسيقي به رسميت شمرده و افرادي كه هيچ سررشته‌اي از موسيقي نداشتند، يك شبه به تهيه‌كنندگان موسيقي ايران بدل شدند. از آن پس دريافتم كه اين يك جريان هدايت شده است كه از بدو متداول شدن موسيقي پاپ ازسوي مسئولان دولتي كنترل مي‌شود.
حتي فكر مي‌كنم كه گرايش‌هايي از موسيقي كه تنها مروجان آثاري سطح پائين هستند و به طور (ظاهرا) زيرزميني فعاليت دارند، كم و بيش مورد رضايت مسئولان هستند چراكه مسئولان خود مي‌دانند كه جامعه را نمي‌توان در يك چارچوب معين كنترل كرد و جوانان به هر حال نياز دارند تا روحيات و پتانسيل‌هاي مقتضي سنشان را در مسيري مرتفع سازند.
سئوال من اين است كه آيا در جامعه‌اي كه خوانندگان زيرزميني به راحتي كار مي‌كنند و متوقف نمي‌شوند (آنان كه به توليد آثار كم‌ارزش مشغول هستند) آيا خواننده‌اي كه از مسائل و معضلات اجتماعي مي‌خواند، مي‌تواند به راحتي كار كند و كسي مانعش نشود؟ قطعا خير و گواه بر اين مدعا سخت‌گيري‌ها و مميزي‌هايي است كه روز به روز با ملاحظات بيشتري اعمال مي‌شود.
به عبارت ديگر مردم حق دارند به يكسري آهنگ بي‌كيفيت كه لحظاتي باعث دلخوشي و هيجان‌زده كردن آنها مي‌شوند و نهايتا هيچ تاثيري در رشد آگاهي و فرهنگ جامعه نخواهند داشت، گوش كنند اما نبايد شنواي بيان معضلات جامعه در قالب ترانه‌ها و موسيقي‌هاي با كيفيت باشند.
*عدول نوظهورها از دايره فرهنگي
گرايش‌هاي نوظهور موسيقي در ايران مثل رپ، طي چند سال اخير سعي كرده‌اند كه از اين دايره محدود، فراتر روند اما در گام نخست تنها چيزي كه فعالان در اين سبك به آنها توجه كردند، تنها ظواهر آثار رپ در خارج از كشور، مثل فحش دادن بود.
بايد توجه كرد در جامعه‌اي كه آنها زندگي مي‌كنند، فحش دادن بسيار پذيرفته‌تر از فحش دادن در جامعه ايران است. موضوع اصلي اين است كه رپ فقط فحش دادن نيست. البته افرادي كه در اين وادي گام برداشته‌اند بيشتر مشغول آزمون و خطا كردن هستند و فكر مي‌كنم بايد حداقل ده سال از تولد رپ فارسي بگذرد تا ماهيت اصلي آن متصور و مشخص شود.
من آن نوع از موسيقي كه اين روزها در ميان جوان‌ها باب شده و تنها به دنبال انتقال حس سرخوشي و شادي در جامعه است را لازم مي‌دانم چون به هر حال آن هم نوعي موسيقي است كه در زمان شادي مردم مورد مصرف دارد.
اين انواع موسيقي كه مصرفي هستند، ذاتا با جذب مخاطب در بقاء وتاثيرگذاري بر جامعه نسبت مستقيم دارند. بنابراين طبيعي است كه اين نوع موسيقي طرفدارهايي از هر قشري را به خود اختصاص دهد. همانطور كه فيلم «خروس جنگي» خيلي بيشتر از فيلم «وقتي همه خوابيم» مورد استقبال مردم قرار گرفت.
واقعيت اين است در جامعه‌اي كه مشغله‌ها و درگيري‌هاي روزمره گريبانگير مردم شده، خوشي‌هاي لحظه‌اي كاملا موجه و پذيرفتني مي‌نمايد.
*ترانه بايد روي كاغذ، ترانه باشد
حالت ايده‌آل در ساخت يك اثر موسيقايي اين است كه يك نفر، بنويسد، بنوازد و بخواند. مثل باب ديلن كه اتفاقا آثار درخشاني هم ساخته است.
در ايران از قديم چنين چيزي (جز در مواردي انگشت‌شمار) وجود نداشته است و معمولا آهنگ جدا ساخته مي‌شده و جدا نوشته مي‌شده و نفر آخر كه در اغلب موارد هيچ آگاهي نه از موسيقي و نه از شعر داشته، كار را مي‌خوانده و جالب‌تر اينكه كار به اسم نفر آخر يعني خواننده ثبت مي‌شده.
من وقتي ترانه مي‌نويسم، در وهله اول برايم مهم نيست كه اين ترانه اجرا شود يا نه، چراكه معتقدم ترانه بايد روي كاغذ ارزش‌هاي خاص خود را داشته باشد و خوانندگان از آن لذت ببرند. در ادامه اگر خواننده‌هاي خواست آن را اجرا كند، من از اين جهت استقبال مي‌كنم، كه از اين طريق انعكاس ترانهام، وسيع‌تر خواهد شد. به عبارت ديگر اجراي موسيقاي براي من وسيله‌اي است كه به انتقال ترانهام در سطحي گسترده‌تر كمك مي‌كند.
*جوشش و كوشش مكمل هم هستند
در كارهاي كوششي (مثل ترانه كارتون كه رضا يزداني آن را خواننده) وقتي مي‌خواهي از يكسري اسامي كارتوني استفاده كني، مجبوري به نحوه چينش آنها و قافيه ساختن براي آنها توجه كني. اما قطعا وقتي فارغ از اين ملاحظات ترانه مي‌نويسم بيشتر جوشش نقش دارد.
به نظر من هركدام از اين دو نوع جايگاه خودش را در شعر و ترانه دادند. من روي كارهاي خودم حساسيت دارم اما آنچه برايم مهم است، نتيجه نهايي است و اينكه كار جوششي بوده يا كوششي برايم تفاوتي ندارد.
در كارتون، من از نام‌هاي كارتون‌هاي زمان بچگي استفاده كرده‌ام و همانطور كه گفتم اين بخش از كار، كوششي بود، اما نبايد فراموش كرد كه اين اسامي بعد از چينش درقالب جرياني جوششي مورد استفاده قرار مي‌گيرند و پيام و مفهوم موردنظر را به مخاطب انتقال مي‌دهند. (دنياي كارتونا قشنگ/ دنياي ما سياه و زشت/ كاش يكي زندگي مونو/ شبيه كارتون مي‌نوشت)
*زيبايي نبايد قرباني سوژه شود
در مجموعه «پرنده بي‌پرنده» اولين ترانه‌هاي من كه چاپ شد و من قبول دارم كه در برخي از آنان بيشتر سوژه برايم مهم بوده و كمتر به زيباشناسي توجه شده است. من در آن دوره مشغول آزمون و خطا كردن بودم و سعي مي‌كردم موضوعات مختلف را در ترانه بكار گيرم. مثلا يك روز يك دسته گنجشك با شيشه يك كاميون برخورد كردند و بروند و من عينا همين ماجرا را در يك ترانه آوردم. هنوز هم سعي مي‌كنم هر موضوعي را در ترانه بگنجانم. برخي موفقيت‌آميز خواهند بود، برخي هم نه!
*گاهي جامعه به شعار نياز دارد، نه شعر!
يكسري از كارهاي قديمي‌ام شعارزده هستند و من اگر الان مي‌خواستم آنها را چاپ كنم، بسياري از آنها را حذف مي‌كردم. اما يك جاهايي هست كه حس مي‌كني جامعه به شعار بيشتر احتياج دارد تا شعر.
از طرفي شعري كه قابليت تبديل شدن به شعار را داشته باشد، همچنان شعر است. من فكر مي‌كنم اگر در شعر، به قابليت شعار برسيم، به نفع شعر است. اما اين تناسب بايد حفظ شود و نبايد بشريت به شعار دادن صرف سوق پيدا كند.
*اين سريال‌ها هستند كه به ترانه نياز دارند
وقتي به من كار سفارش مي‌دهند من در پاسخ‌شان مي‌گويم درصورتي‌كه با فضاي كاري كه مي‌خواهيد نزديكي داشته باشم، قبول مي‌كنم.
در مورد كارهايي كه براي فيلم و سريال‌ها ساخته مي‌شود، من ابتدا فيلم‌نامه را مي‌خوانم و سعي مي‌كنم با آن داستان رابطه برقرار كنم. به عبارت ديگر بيشتر اتفاقات در درون من رخ مي‌دهند.
در ادامه من يك جمله كليدي براي ترانهام پيدا مي‌كنم و حول آن جمله ترانه را مي‌سازم.
مثلا براي فيلم «رئيس» جلمه كليدي براي من «حرف هفت تير پر‘ باور كن» بود. يا در فيلم محاكمه در خيابان، «دارم شبامو با تن يه مرده قسمت مي‌كنم»
اين‌گونه كارها يك پروسه مشخص دارند و البته نبايد فراموش كرد كه اتفاق‌هاي فيلم بايد در ترانه مورد اشاره و استفاده قرار بگيرند.
وضعيت سريال‌ها به گونه‌اي است كه بايد گفت، سريال‌ها هستند كه به ترانه‌ها نياز دارند تا وجهه‌اي به خودشان بدهند. قبلا اين طور نبود و حداقل اين توازن برابر بود. البته من سال‌هاست كه چنين همكاري‌هايي نداشته‌ام چون چارچوب تعيين شده در صدا و سيما به مراتب تنگ‌تر از ارشاد است. من به كار جدي كردن در تلويزيون اعتقاد ندارم و اغلب كارهايم طنز بوده است.
*اوباما؛ پهلوان پنبه‌ي امريكايي‌ها
من به قهرمان‌پروري در ترانه اعتقاد ندارم. فكر مي‌كنم 90 درصد مشكلات ما در زندگي اين است كه هميشه دنبال يك قهرمان مي‌گرديم كه كارهايي كه خودمان بايد انجام دهيد را انجام دهد.
اين بد‌بختي تنها گريبانگير جهان سوم نيست. حتي آمريكا هم به شدت گرفتار اين معضل است. مي‌بينيم كه بعد از اين همه سال از اينكه يك سياه‌پوست، قدرت را در دست گرفته و به قهرمان آنها تبديل شده افتخار مي‌كنند و از اين حيث خود را ثابت‌قدم در حوزه حقوق انساني و ضدنژادپرستي مي‌دانند.
*عاشق در ادبيات كلاسيك فارسي، تا مرز مازوخيسم پيش‌مي‌رود
من از باب ديلن كه خودش مولف كارهايش است، بسيار تاثير مي‌گيرم. همواره آثار درخشان غربي را دنبال مي‌كنم چون در همان دوراني كه ما گرفتار استفاده از تمثيلات قديمي بوديم، آنها درمورد موضوعات روز مي‌نوشتند و مي‌خواندند و از ما خيلي جلوتر بودند.
در كارهاي عاشقانه ما همواره معشوق كسي است كه به هر حال بلايي را سر عاشق آورده و او را ترك كرده است و عاشق به سرايش آمده و در مدح عشقش پرغم و فراق مي‌سرايد حتي در اين رفتار نوعي مازوخيسم به چشم مي‌خورد.
اين درحالي است كه عشق در ترانه‌هاي مدرن غربي اين‌گونه نيست. شايد اگر در ترانه‌هاي من تفاوت‌هايي به چشم مي‌خورد دليلش همين خوانش‌ها و شنيدارهايي است كه از اشعار و ترانه‌هاي غربي داشته‌ام. البته من هم كارهايي مبتني بر تصوير قديمي موجود در آثار كلاسيك داشته‌ام، اما همواره سعي كرده‌ام كه عاشقانه‌هايم در اين چارچوب‌ها محدود نشود.
احمد كايا (ترانه‌سراي كرد و اهل تركيه) نيز فرد ديگري است كه بسيار بر من و كارهايم تاثير داشته است. او از نظر جغرافيايي به ما نزديك‌تر است و برخلاف باب ديلن كه در فضايي آزاد زندگي مي‌كرده، مانند ديگر كشورهاي جهان سومي، فضاهاي بسته را تجربه كرده است. او هم چون ما مجبور شده است در آثارش از المان‌ها استفاده كند اما باز هم مي‌بينيم كه چقدر ترانه‌هايش به ذهنيت ما نزديك‌تر و قابل لمس است.
*مترجم شعر بايد شاعر باشد
مترجم شعر بايد شاعر باشد زيرا به نظر من مترجم هر كمكي كه مي‌تواند در راستاي انتقال زيبايي و مفهوم شعر به جامعه انجام دهد، يك امتياز محسوب مي‌شود. به عنوان مثال احمد شاملو در ترجمه آثار لوركا از همان كلمات و مفاهيم استفاده شده اما او با استفاده از زبان مناسب جامعه كه محاوره است اشعار لوركارا (از مجموعه ساعت پنج عصر) بازسرايي كرده، آن هم به گونه‌اي كه مخاطب ايراني از خواندنش لذت ببرد.
بنابراين مترجم شعر از هر استعداد و كوششي بهره مي‌برد تا حاصل كار با فرهنگ و انديشه مردمش سازگار باشد. به عنوان مثال لنگستن هيوز (شاعر سياه‌پوست آفريقايي الاصل كه در مقابل انديشه‌هاي نژادپرستي در ستيز بود) در يكي از شعرهايش مي‌گويد: بگذاريد آمريكا دوباره آمريكا شود. اين درحالي است كه احمد شاملو با تدبير و ذوقي كه در او سراغ داشتيم اين شعر را به گونه‌اي ترجمه كرد كه در ايران نيز كاربرد داشته باشد: «بگذاريد اين وطن دوباره وطن شود»
گفتگواز: هادي حسيني نژاد
http://www.ilna.ir/newstext.aspx?ID=139269
پايان پيام
نظرات (۰)