� می‌خواستم بدونم کدوم آهنگ‌ساز از نظرِ اندیشه به شما نزدیک بودن؟
در کدوم دوره؟
� دوره‌ی قبل از انقلاب.
اگه منظورتون از اندیشه بخش‌ِ جهان‌بینی و بخش‌ِ نگاه‌ِ سیاسی و اجتماعی به جهان است، باید بگم هیچ کدوم! شاید تا حدی بابک‌بیات،امّا من گاهی وقتا مجبور بودم توضیحات‌ِ نادرستی راجع به مفهوم‌ِ ترانه‌م به آهنگ‌سازِ رفیقم بدم تا اون رُ نترسونم از کار کردن روی اون‌کلام.
بنابراین اگر این بخش رُ بذاریم کنار از هم‌دلی و رفاقت و هم‌سلیقه‌گی و مسایل‌ِ دیگه‌ی غیر از اون... خُب من با بابک از بچه‌گی بزرگ شُدم،با او هم‌محل بودم، با او در یک خانه زنده‌گی کردم، با او مسافرت رفتم و ما یارِ گرمابه و گلستان‌ِ هم بودیم و من با هیچ کس‌ِ دیگه این‌قدرنزدیکی نداشتم. چون جدا از کارِ حرفه‌یی بابک از نزدیک‌ترین و معدود رفقای من بوده و هست. بنابراین جای‌گاه ویژه‌یی در این نوع‌روابط داره. بعد از اون خُب واروژان بود که خیلی رابطه‌ی دوستانه و طنزآلودی با هم داشتیم و خب البته پرویزمقصدی و پرویزاتابکی.
� در دوران‌ِ تبعید چی؟
در دوران‌ِ تبعید من خیلی دلم می‌خواست با جوان‌ها کار بکنم ولی خُب تبعید، تبعیدِ دیگه و جوان‌ها در ایران ماندن و با من نیومدن‌متاسفانه.
این‌جا هم چون زیاد کار نکردم قابل‌ِ مقایسه با ایران نیست ولی به گمانم در تبعید تا هم اکنون، فقط با فریدزلاند و سیاوش‌قمیشی به گونه‌مستمر... و غیر از این‌ها با آندرانیک هم هم‌کاری‌هایی داشته‌م.
� پیش از انقلاب با آقای آندرانیک کار نکرده بودین؟
به عنوان‌ِ آهنگ‌ساز چرا. پُر رنگ‌ترینشون، به سلیقه‌ی خودِ من، ترانه‌یی‌ست به اسم‌ِ جشن‌ِ دل‌تنگی که من اون ترانه رُ بسیار دوست‌می‌دارم. در تبعید چند تک کار هم با دیگران و یا دیگران‌تری هم‌چون اسفندیارخان‌ِ منفردزاده، بابک‌افشار و آرمیک و... کرده‌م.
� ترانه در دَه سال‌ِ آخرِ قبل از انقلاب رُشد چشم‌گیری داشت. شاید بشه این دَه سال رُ دَه سال‌ِ طلایی ترانه در ایران نامید. چه عواملی باعث‌ِاین رُشد شُدن؟
همون‌طور که قبلاً خدمتت گفتم تصوّرِ من اینه که بسیاری از عوامل تعیین کننده در بیرون از خودِ ترانه اتّفاق اُفتاده بود.
یکیش اتّفاقات‌ِ هنری و فرهنگی و سیاسی‌یی که نه تنها ایران که سر تا سرِ جهان رُ دگرگون کرده بود و موج‌های اون وقتی به کشورهایی‌مثل‌ِ کشور ما می‌رسید و ـ با این که زمانی ازش گذشته بود ـ در برگیرنده.
جریان‌های سیاسی اجتماعی و اقتصادی در سر تا سرِ جهان روی هم تاثیر می‌ذارن و ما هم گرفتار همون تاثیر شُده بودیم و آمدن موسیقی‌غیرِ ایرانی به ایران و رفتن‌ِ ایرانی‌ها به غرب و هجوم‌ِ فرآورده‌های فرهنگی جهان به ایران و به وجود آمدن‌ِ تلویزیون و سینما و آشنایی‌مردم با کارهای آفرینش‌ْگران‌ِ برجسته‌ی هنری در جهان و در کنار اون جنبش‌های آزادی‌خواهانه در جهان و به وجود آمدن‌ِ مبارزات‌ِچریکی در ایران و رُشد اقتصادی و به وجود آمدن‌ِ قشرِ طبقه‌ی متوسط و متشکل شُدن‌ِ کارگران و به وجود آمدن‌ِ کارخانه‌های زیاد و به وجوداومدن‌ِ ریتم‌ِ تولید که دیگه نوع‌ِ موسیقی و ترانه‌یی که تا اون موقع وجود داشت و ترانه‌ی رسمی‌ِ اون جامعه بود هم‌ْشتاب و پاسخ‌گوی ریتم‌ِزنده‌گی و مدرنیته‌ی به وجود آمده نبود. همه‌ی اینا در کنار هم این مجال و فرصت رُ به وجود آورده بود که ترانه‌ی نوین‌ِ ایران در کنارِ شعرِنوین‌ِ ایران و چهره‌های نوین‌ُ جوان‌ِ اون دوره بتونه جای خودش رُ باز بکنه و به دوره‌ی طلایی که شما بهش اشاره می‌کنین برسه. امّا اگه‌بخواین خوردش کنین‌ُ دقیق بشین در بخش‌های مختلف، می‌بینین که ریتم‌ها غیرمعمول بود، جنس‌ِ کلام‌ِ غیرِ معمول بود و حرف‌هایی که‌آرام آرام زده می‌شُد غیرِ معمول بود، آمدن‌ِ یک سِری جوان به عنوان‌ِ خواننده تا اون موقع سابقه نداشت و باز هم یکی دیگه از عوامل‌ِ بسیارتعیین کننده‌ی دیگر این که خواننده تا اون موقع یک مجری‌ِ شنیداری بود امّا از اون تاریخی که شما بهش اشاره می‌کنین دیگه فقط‌شنیداری نبود، بل‌که دیداری هم بود و اونا رُ در تلویزیون می‌دیدن و طبیعی‌ست که رنگ و جذاّبیت و جوانی هم چشم‌ِ بیننده رُ نوازش می‌کرد.این‌ها هم از عناصر و عواملی بودن که باعث شکفته‌گی و رشد هر چه بیش‌ترِ ترانه شُد.
� در این دوره ترانه بیش از دوره‌ی‌های قبل دچارِ سانسور و اختناق‌ِ اندیشه بوده ؟
بله... ولی وقتی از اون‌ور هم نگاه کنی می‌بینی که بخش عمده‌یی که در اون دوره تهیه شُده ترانه‌های سیاسی و ترانه‌های معترض وپرخاشگر نیستند. در اون دوره تولیدِ ترانه بسیار بالا بود. تصور نکنین که اون چه به نسل‌ِ شما رسیده همه‌ی آن چیزی‌ست که تولید شده.چنین چیزی نیست. ترانه ـ مثل‌ِ هر پدیده‌ی دیگرِ هنری ـ یا عمرش زیاده، یا کمه. ترانه‌های زیادی بودن که عمرشون کم بود و حتّا دردوره‌یی که به وجود آمدن مجال‌ِ زنده‌گی کردن پیدا نکردن. ترانه‌ی بسیاری تولید می‌شُد به خصوص ترانه‌هایی که دولتی بودن و رادیو ووزارت‌ِ فرهنگ و هنر اونا رُ تولید می‌کرد ولی بیش‌ترینه‌ی ترانه‌هایی که امروز به شما رسیده ترانه‌های تولید شده توسط‌ِ بخش‌ِ خصوصی‌هستن. ترانه‌هایی که بیرون تولید می‌شُد و بعد رادیو تلویزیون اونا رُ پخش می‌کرد.
یکی از بزرگترین مراکزِ تولیدِ این آثار استودیویی بود به نام‌ِ طنین که متعلّق به چند تا از جوانان‌ِ روشن‌ْفکرِ اون دوره بود که یکی دوتاشون‌هم شخصاً در این زمینه فعالیت می‌کردن. مثلاً آقای پرویزاتابکی که آهنگ‌ْسازِ بسیار خوبی است یکی از صاحبان‌ِ اون‌جا بود، یا آقای‌تورج‌نگهبان ـ ترانه‌سرای پیش‌ْکسوت و یکی از بهترین آموزگاران و مشوّقین من ـ در اون‌جا نقش تعیین کننده داشت. آقای بابک‌افشارکه آهنگ‌ْسازِ بسیار مهم و تأثیرگذاری در اون دوره بود، اون استودیو رُ هم می‌چرخوند و مدیر اون‌جا بود. اون استودیو تقریباً شکل‌ِ کارگاهی‌رُ پیدا کرده بود که ما در اون‌جا کار می‌کردیم. وقتی می‌گم ما طبیعی‌ست که تورج‌نگهبان به عنوان یک آدم‌ِ پیش‌کسوت و یکی از افرادِتشکیل دهنده‌ی اون استودیوی صدابرداری و بعد من که با تشویق‌ِ تورج کار می‌کردم و واقعاً اگر اون می‌خواست می‌تونست باعث بشه که‌من رُ به اون‌جا راه ندن و حتّا از پِی‌ِ من آمده‌گان رُ و من اون تجربیات‌ِ گران‌ْبها رُ اون‌جا به دست نیارم. خُب مدّت‌ها بعد بسیاری ازترانه‌سراها به اون‌جا اومدن و در اون‌جا کارورزی کردن.
شبانه روز کار تولید می‌شُد و رادیو و تلویزیون اون‌ها رُ در برنامه‌هایی مثل‌ِ زنگوله‌ها و شش و هشت پخش می‌کرد. اون برنامه‌ها مُدام‌خوراک می‌خواستن و گروهشون جوان بود. خواننده‌گان همه جوان بودن و ترانه‌سرا و آهنگ‌ْسازها هم همین‌طور. بنابراین بخش‌ِ کوچیکی ازتولیدات‌ِ جامعه رُ ما انجام می‌دادیم، بقیه رُ خود دستگاه‌های دولتی انجام می‌دادن و خیلی کم از اون ترانه‌ها موند و یا در همون روزها مطرح‌شُد. این است که شما با چیزی که امروز بهتون رسیده متر نکنین که در گذشته حتماً همه اینا بودن. اگه امکان داشت شما یک سَری به اون‌زمان می‌رفتین و زنده‌گی می‌کردین، می‌دیدین که این ترانه‌هایی که به شما رسیده بخش‌ِ بسیار کمی از اون ترانه‌هاست.
بنابراین اگر شما فکر کنین که در عرض‌ِ هفت سال همه‌ی ترانه‌ها سیاسی شُدن و معترض شُدن و حالا با سانسور چه می‌شُد کرد، این گونه‌نبود. چون واقعاً تعدادشون خیلی کم بود و تازه اگه همون‌هایی که باقی موندن و به شماها رسیدن رُ هم نگاه بکنین و از اون چه که راجع‌بهشون گفته شُده بگذرین، می‌بینین که تعدادِ ترانه‌هایی که واقعاً می‌شه بهشون پرخاشگر و معترض گفت گمان نکنم به دَه تا برسه.
� من با طرح این سوال می‌خواستم به یک سوال‌ِ دیگه برسم که حالا مطرحش می‌کنم: بسیاری ـ حتّا متاسفانه بسیاری از هنرمندان ـ اعتقاددارن که هنر در فضای اختناق و سانسور بهتر می‌تونه رُشد کنه و تنگناهای فضایی که هنرمند در اون زنده‌گی می‌کنه ذهن‌ِ اون‌ُ پویاتر می‌کنه.نظرِ شما در این مورد چیه؟
همون‌طوری که شکسپیر در زیرِ شکنجه و وقتی دست‌ُ پاش‌ُ ارّه می‌کردن هملت یا اتللو رُ نوشته یا بودلر و رَمبو وقتی در سیاه‌ْچال‌ِ اوین‌بودن اون آثار رُ به وجود آوردن!!! این چه حرفی‌ِ آخه؟ من نمی‌فهمم کدوم دیکتاتور و هنرمندْخواری در جهان این تیله رُ انداخته وسط که‌بعضی از هم‌ْکاران‌ِ ما هم به دنبالش می‌دوند که: بله! اختناق و سانسور باعث‌ِ شکوفایی هنر می‌شه! اگه این‌جوری بود شما فکرش رُبکنین کدوم یکی از هنرمندان‌ِ بزرگ‌ِ جهان در زندان و زیرِ شکنجه و سرکوب تونستن رُشد بکنن؟ به من بگن از سوفوکل بگیر تاشکسپیر، از شکسپیر تا پینتر، پیکاسو، دالی، بِکت، لنون و دیلون و بونو و تمام‌ِ غول‌های جهان رُ اسم ببرن تا من ببینم چند نفرِ این‌هادر تاریخ‌ِ هنرِ جهان شکفتند، به خاطرِ این که شکنجه شُدن، به خاطرِ این که در اختناق زنده‌گی کردن؟
فرموله کردن این چیزها فقط از یک جامعه‌ی اختناق‌زده‌ی عقب مونده بر میاد که حتّا بدون وقوف، به سانسور و سرکوب مشروعیت می‌ده.
� شما فکر نمی‌کنین که چنین طرزِ تفکری ـ البته اگه بشه اسمش رُ تفکر گذاشت ـ از طرف‌ِ خودِ حکومت‌های خودکامه در جامعه رواج داده‌می‌شه؟
دقیقاً! این‌ها از اون‌ورِ شیپور می‌دمن! می‌گن چون در جامعه اختناق و سانسور بوده این آثارِ ماندگار به وجود اومده و نمی‌گن که اگر جامعه‌آزاد بود چه آثارِ بهتری به وجود می‌اومد.
� شاملوی بزرگ تعبیری رُ درباره‌ی زنده‌یاد غلام‌حسین‌ساعدی به کار بُردن و گفتن که بعد از تحمل‌ِ شکنجه‌های ساواک مانندِ درختی شُده‌بودند که ریشه‌ش رُ سوزونده باشن و دیگه از اون پویایی‌ِ سابق در ایشون خبری نبود.
آخه یک جان‌ِ ناسالم، یک جان‌ِ ناخرسند و خراش برداشته چه‌گونه می‌تونه مثل‌ِ یک جان‌ِ سالم و عاشق و مغرور و بالَنده بی‌آفرینه!
مگر در تیمارستان یک عدّه بیمار روانی بتونن یک سری آفرینش‌گری بکنن که آثارشون فقط برای بیمارای دورُ وَرِ خودشون جالب باشه.
وقتی که هنرمند شخصیتش لطمه می‌بینه امکان نداره مثل‌ِ انسانی که شخصیت‌ِ سالمی داره بتونه به جهان نگاه بکنه، بتونه در جهان و باجهان زنده‌گی کنه و بتونه از جهان بار بربگیره و بازآفرینی کنه. چون هر چیزی که می‌بینه و برداشت می‌کنه برداشت‌های یک آدم‌ِ ناخرسند،برداشت‌های یک آدم‌ِ آسیب‌دیده‌س و بنابراین آفرینشش هم دچارِ آسیب و لطمه می‌شه.
� دو ترانه‌ی رسول رستاخیز و طلایه‌دار شما همیشه بحث برانگیز بودن و حرف‌های زیادی درباره‌ی اونا و علت‌ِ نوشته شدنشون زده شده.اگه امکان داره درباره‌ی این دو ترانه و علت‌ِ نوشتن و عواقب‌ِ بعدیش صحبت کنین.
خیلی ساده بود علتش.
من رو به جرم‌ِ نوشتن ترانه‌هایی مثل جنگل و بُن‌بست و خونه دست‌گیر کرده بودن. آقای قنبری رُ برای نوشتن‌ِ ترانه‌یی مثل بوی خوب‌ِگندم. من بلافاصله بعد از آزادی به سربازی فرستاده شدم امّا داریوش رُ که اون ترانه‌ها رُ خونده بود هنوز در بند نگه داشته بودن. پدر وبرادراش چند بار به من مراجعه کردن و من رو مسبب‌ِ تیره‌روزی‌ِ اون می‌دونستن. من چاره‌یی جز پذیرش نداشتم. روزی پدرِ داریوش بهمن تلفن کرد و گفت که برای من در کنارِ خانواده‌ی پسرش اجازه‌ی ملاقات گرفته. در ملاقات‌ِ جمعی موضوع رهایی خواننده منوط به اجرای‌ترانه هم مطرح شد. در ملاقات بعدی که بین من، داریوش و بازجوی ما اتفاق اُفتاد. من پذیرفتم که برای رهایی‌ِ او ترانه‌یی بسازم. البته‌داریوش بعدها به من گفت که آقای قنبری ـ که پس از رهایی در شورای بررسی و تصویب اداره‌ی رادیو به کار گماشته شده بود ـ هم‌ترانه‌یی نوشته بوده. من ترانه‌ی رسول رستاخیز رُ نوشتم و بابک‌بیات، سازنده‌ی آهنگ‌های جنگل، بُن‌بست و خونه بر اون آهنگی‌ساخت و در روز ششم بهمن همون سال من و داریوش رُ به استودیوی تلویزیون ملی ایران بُردن. در اون‌جا منصورایران‌نژاد ـسازنده‌ی آهنگ‌ِ رهایی ـ آماده شد که پیانو بزنه، حسن‌شماعی‌زاده ساز بادی و خلاصه بعد از چندبار تمرین کار به صورت‌ِ زنده اجرا شد.چند روز بعد هم اداره رکن دو ارتش من رو که دوران اجباری رو می‌گذروندم به جرم ساختن همون ترانه‌ی رسول‌ِ رستاخیز دست‌گیر کرد.
این کل ماجراست که بر من رفت و مطمئنم که اسناد و مدارکش در جایی توی ادارات مربوطه در ایران ثبت و آرشیو شده.
� در سال‌های اول‌ِ بعد از انقلاب دوره‌یی وجود داره که در اون هیچ دستگاهی ناظر به کارِ ترانه نبوده، امّا با وجود این ترانه در اون دوره به جای‌طلایه‌دار و جهت بخش بودن به سمت‌ِ شعارزده‌گی رفت. دلیل رُ چی می‌دونین؟
خُب این طبیعیه. برای این که پی آمدِ هر انقلابی همین است. برای این که کلمه‌ی انقلاب با خودش معنی‌ِ خودش رُ به هم‌ْراه داره.
یکی از اتفاقاتی که می‌اُفته دگرگون شُدن و مشکوک بودن به ارزش‌های زیبایی‌شناسی و اخلاقی و انسانی‌ِ جامعه‌س و بنابراین وقتی درجامعه‌یی که دچار سانسور بوده انقلابی می‌شه طبیعی‌ست که هر کی دلش می‌خواد اون چیزی رُ که فکر می‌کرده اگه تا به حال می‌گفته تو بیخ‌می‌شُده، یا چیزی رُ که تا اون زمان گفته بوده و امکان پخشش رُ نداشته اجرا و پخش و تولید بکنه و طبیعی‌ست که به سمت‌ِ شعار می‌ره وشاید در اون دورانی که شما می‌فرمایین اصلاً نیاز به شعار داشتیم، به جای شعر، تا جامعه بتونه اون دوره رُ سپری کنه. برای این که وقتی‌توفان میاد بعضی از زیباترین پدیده‌ها رُ باید پنهان کرد و ازشون مراقبت کرد تا از بین نرن و بعضی از پدیده‌ها هستن که جون می‌دن برای‌هم‌ْراهی و هم‌ْگامی و هم‌ْقدم شُدن با توفان و بعد هم یا در توفان از بین می‌رن یا با توفان.
البته ما یه مقدار هم شلخته‌گی و عدم رعایت حرفه‌یی در کارهای هنری رُ داریم. از چپ و راست گرفته. هیچ فرقی نمی‌کنه که چپ این کار رُمی‌کنه یا راست. حتّا نقدی که بخش‌ِ عمده‌یی از چپ‌ها می‌کردن در بخش‌های مختلف هنری شامل‌ِ ترانه‌ی نوین ایران هم بود برای این که‌اصلاً خودِ ترانه رُ هم جدی نمی‌گرفتند. چرا که اون نوع چپ در ایران مجموعه‌یی از استالینیزم و تشیع و ناسیونالیزم بود و بنابراین به‌پدیده‌یی که به وجود اومده بود و شکفته بود و ـ همون‌طور که شما اشاره می‌کنین ـ دوران‌ِ طلاییش بود به این چشم نگاه می‌کردن که مثلاً :ایرانی نیست. چرا ایرانی نیست؟ به این دلیل که توش آکوردِ غیرِ ایرانی داره یا توش مثلاً ساکسیفون زده می‌شه، یا مثلاً چون اسمش‌موسیقی‌ِ پاپ‌ِ و درش طراوت و زیبایی هست و یا مثلاً توش زن هست با دامن‌ِ کوتاه! یا مثلاً نقدشون این بود که:
آقا! این خواننده‌ش در کافه یا کاباره می‌خواند!؟
معیارهایی از این دست وجود داشت و چپ و راست و مذهبی متفق‌القول بودن در پیوند با نادیده گرفتن و یا حتّا کوبیدن و مخالفت کردن بانوعی از ترانه. شما الان می‌بینید که بعد از بیست و پنج شش سال که از اون دوران می‌گذره فکر نمی‌کنم در مقایسه با وجوه دیگه‌ی هنری‌احساس سرافکنده‌گی بکنن که چه کرده و چه گفته و در قیاس با دیگر زمینه‌های هنری و اُفت‌ُ خیزِ ملت‌ِ خودش کجا بوده و چه فریاد می‌زده.
� وقتی یک مثلاً نقاش از سرزمین‌ِ خودش بکوچه باز هم می‌تونه به کارش ادامه بده امّا ترانه‌سرا باید نبض‌ِ مَردُم رُ در دست داشته باشه و یکی‌از شریان‌های آفرینش‌گری‌ِ ترانه‌سرا در میان‌ِ مَردُمی که به زبانشون ترانه می‌نویسه بودنه. تعدادی از ترانه‌سرایان بعد از انقلاب از ایران رفتند.این کوچ که قریب به ربع قرن ازش می‌گذره با ترانه‌های شما و ترانه‌سرایان‌ِ هم‌ْهجرت شما چه کرده؟
من قبل از جواب به این سوال باید یه توضیح‌ِ کوچک بدم و اون این که ترانه‌سرایان نرفتند، من نرفتم.
اتّفاقی که در ایران اُفتاد ـ و با هیچ جای دیگر جهان قابل‌ِ مقایسه نیست ـ این است که قبل از این که سیستم ترانه‌سرایی مثل‌ِ من رُ به تبعیددچار بکنه کل‌ِ ژانر هنری‌یی که من و امثال من در اون فعالیت می‌کردیم رُ خاموش کرد. رفتن به معنای این است که شما در مقابل‌ِ راه‌ِ دومی‌هم قرار بگیری. نوع ترانه‌یی که ما کار می‌کردیم یا باید از بین می‌رفت و ما سکوت می‌کردیم و یا باید می‌گریخت و ما به تبعید می‌اومدیم تابتونه ادامه پیدا کنه و این یکی از تلخ‌ترین اتّفاقاتی‌ست که در تاریخ‌ِ ایران اُفتاده. حالا این که در بیرون چه‌قدر ترانه‌سرا می‌تونه ـ یا تا حالاتونسته ـ بدون‌ِ این در میان‌ِ مَردُم بودن کار کنه، بحث‌ِ دیگری‌ست!
طبیعیه که بسیار ایده آل می‌بود که با ترانه چنین نمی‌شد و ترانه‌سرایان می‌توانستند در ایران بمونند و کار کنند و نسل بعد از نسل ترانه‌سرادر ایران به وجود بیاد و ترانه رُ به امروزِ جهان نزدیک بکنه ولی وقتی نَشُد، چاره‌یی جُز این نبود. مسئله‌ی دیگر این که انقلاب‌ِ ایران درحدودِ پنج، شش میلیون پناهنده به جهان تقدیم کرد. پس بخش‌ِ عمده‌یی از اون جامعه هم به تبعید اومدن و ترانه‌سرا و هنرمند از هرنوعش در اون تنهایی غربت‌ْزده‌ی مطلق و کلیشه‌یی نیست و در بخش‌هایی از جهان ـ متاسفانه ـ شما احساس نمی‌کنید که به غربت‌اومدین. همه چی در همون حدِ به اضافه‌ی این که هر جور دلشون خواست لباس می‌پوشن‌ُ هر کاری بخوان می‌کنن. تازه وجودِ رسانه‌های‌گروهی و اینترنت و... همه و همه کمک می‌کنه اون ـ به قول‌ِ شما ـ رَگ و شَریان به‌طور کامل قطع نشه.
� شما روندِ موسیقی‌ِ بعد از انقلاب رُ یه روندِ رو به رُشد می‌دونین یا...
گفتم. اگر جامعه جامعه‌ی رهایی بود هیچ کس نگران‌ِ این نبود که پونزده شونزده نفر از ترانه‌سرایان‌ِ بسیار خوب‌ِ اون مملکت به غربت‌رفتن یا نرفتن، چون جامعه تولیدِ خودش رُ می‌کرد و تا به حال حداقل ششصدتا ایرج‌جنتی‌عطایی تولید کرده بود. این اتّفاق‌ِ پیچیده‌یی که‌اُفتاده متر و معیارهای قبلی رُ نمی‌شه در موردش اعمال کرد، چون دیگه اگری وجود نداره. اگر در جامعه با نوع‌ِ ترانه‌یی که من و شما درش‌کارورزی می‌کنیم عداوت نمی‌شُد، اون جامعه یغماگلرویی خودش رُ بیست و چند سال‌ِ پیش تولید کرده بود و اونا کار می‌کردن و دیگه لازم‌نبود که جامعه نگران‌ِ این باشه که کارورزان‌ِ ترانه در تبعید چه می‌کنن و حالا سرنوشت‌ِ ترانه چه می‌شه. برای مثال آقای ساموئل‌بکت هم‌در زادگاه‌ِ خود شورش کرد و رفت در تبعید نشست و کار کرد، مگه تئاترِ ایرلند از کار موند و گفت ایشون رفته و حالا سرنوشت‌ِ تئاترِ من چی‌می‌شه؟ یا برشت وقتی به تبعید رفت مگه کار تئاتر در آلمان متوقف شُد؟ نه! چون تئاتر در آلمان آزاد بود ولی در ایران این اتّفاق نه تنها درمسائل‌ِ سیاسی و ایدئولوژیک اُفتاد بل‌که تمام‌ِ تولیدات‌ِ ترانه قدغن اعلام شُد. موضوع این نیست که ترانه‌سرایان از ایران رفتند و ترانه‌دچار یخ‌ْبسته‌گی شُد. نه! ترانه رُ به محاق بُردن و کارورزانش رُ هم یا گریزوندن، یا خاموش کردن و یا... در تبعید و گریز دوباره باید از زیرِصفر شروع بکنی چون خودِ مسائل‌ِ تبعید و غربت و ندونستن زبان و نشناختن‌ِ جامعه و نداشتن‌ِ کار و سرمایه و نگرانی و ترس و نگاه به‌زادگاه و دل‌ْشوره برای ملّت... همه‌ی این‌ها عوامل‌ِ یاری رسانی برای شکفته‌گی ذهن‌ِ انسان به عنوان‌ِ ترانه‌سرا و بعد کلیت‌ِ ترانه‌سرایی به‌عنوان‌ِ یک رشته از آفرینش‌ْگری‌ِ هنری نیست، امّا می‌بینید که دوستان تونستن دوباره از زیرِ صفر شروع بکنن و کار بکنن و خوش‌ْبختانه‌تونستن حداقل از لحاظ‌ِ تکنیک در بخش‌ِ موسیقیایی‌ِ ترانه تجربه‌های مختلفی بکنن و تونستن به جامعه‌ی ایران غذا برسونن از نظرِ ترانه.تنها منبعی که ـ پیش از به وجود آمدن‌ِ نسل‌ِ زیبا و رعنای هم‌اکنون‌ِ ترانه‌سرا در داخل‌ِ کشور ـ بهشون ترانه می‌رسوند همین کاروزان‌ِتبعیدی‌ِ ترانه بودن و تونست روی عزیزانی مثل شماها هم اثر بذاره که شما هم علاقه‌مند بشین و کار بکنید و امیدوارم که هر چه زودتر درایران دیگه فقدان‌ِ فیزیکی‌ِ بخشی از کارورزان‌ِ ترانه معنیش ایستایی‌ِ کل‌ِ ترانه نباشه.
ترانه‌ی نوین چون جانش گِره خورده به جان‌ِ زنده‌گی و پیش‌رفت و تمدن و تلاش و کار و سازنده‌گی، آینده‌یی درخشان‌تر از گذشته درپیش‌ِ رو داره.
� در کنار تمام‌ِ این‌ها غربت در این سال‌ها با شخص‌ِ شُما چه کرده؟
خُب طبیعی‌ست که ریشه کن شُدن‌ِ یه درخت و بُردنش از جایی به جای دیگه، اون درخت رُ یه مقدار دچارِ مُشکلات می‌کنه... ولی وقتی‌انسان رعایت نمی‌شه، این موضوع به عنوان‌ِ مسکن تو رُ تقویت می‌کنه که با غربت و در به دری بیش‌تر بتونی بسازی و راحت‌ترخون‌بارش‌ِ زخمی رُ که به ریشه داری تحمّل کنی... راه‌ِ دیگری وجود نداشت و این مسئله تحمل‌ِ تبعید رُ برای شخص‌ِ من آسون‌تر کرد!
� چیزی که ترانه بهش محتاجه یک تاریخ مکتوبه. یعنی تولیدِ یک بانک‌ِ اطلاعاتی از ترانه‌ها با تاریخ ـ یا حداقل تاریخ‌ِ تقریبی‌ِ ـ نوشته‌شُدنشون. درباره‌ی تاریخ موسیقی چندین کتاب نوشته شده امّا متاسفانه به ترانه بها داده نَشُده و کماکان به ترانه به عنوان‌ِ بخش کم ارزش‌ِ یک‌کار موسیقیایی نگاه می‌شه.
بله. ما اصولاً ملتی نیستیم که تاریخ یا خاطره بنویسیم و ثبت کنیم و تاریخ بذاریم. اونم در پیوند با ترانه که خود این نوع کار (ترانه) هیچ‌وقت افتخاری نداشته و تفاخری تولید نمی‌کرده که اشتیاق تاریخ براش گذاشتن در سراینده به وجود بیاره. مثل‌ِ یک اثرِ دیگرِ هنری نیست‌که شما یک رُمان بنویسی و تاریخ بذاری زیرش و این بمونه و ثبت بشه. شما می‌بینید در عرض‌ِ سال ـ اگه خیلی کم‌کار باشی ـ دوازده،سیزده ترانه می‌نویسی و این تاریخ گذاشتن‌ها رفته رفته تاریخ‌ْآشفته‌گی به وجود میاره و چون جامعه احترامی بهش نمی‌ذاره و حق‌ِ شما درهیچ زمینه‌یی به حساب نمیاد، بنابراین شلخته‌گی‌ها و بی‌خیالی‌ها و توجه نکردن‌ها هم پیش میان و تاریخ‌ها از بین می‌رن. ولی مطمئنم که‌در جامعه جایی برای محقق و برای ثبت کردن‌ِ تاریخ‌ها هست و کار خیلی سخت یا غیرِ قابل‌ِ انجامی نخواهد بود. به خصوص که این کار بعداز انقلاب، در ایران کاملاً قدغن اعلام شد. هرگز ترانه در هیچ جای جهان چنین لطمه‌یی نخورده بود که ترانه‌ی شاخص و سربالا گرفته‌ی‌پیش‌ْآهنگ و هم‌راه‌ِ انقلاب و هم‌ْکنار مردم و صدای ستم و زجر و مبارزات مردم، ناگهان چیزی غیرقانونی به مانند خرید و فروش‌ِ موادِمخدر اعلام بشه و کارورزانش رُ بتارونن و بخش عمده‌یی از اون‌ها مجبور به گریز و تن در دادن به تبعید بشن. بنابراین وقتی شمامی‌گریزی و جانت رُ بر دوش می‌گیری دیگه تاریخ‌ِ ترانه‌هات‌ُ با خودت نمیاری، ترانه‌هات‌ُ با خودت نمیاری، آلبوم‌ِ عکسات رُ با خودت‌نمیاری. هَراسِت رُ با خودت میاری و نیازِ جستن‌ِ پناهی برای این که بتونی بازم توش کار بکنی. اینا همه دست به دست هم داد تا ترانه‌های‌خودِ ما ـ یا خودِ من مثلاً ـ تاریخ‌ِ مشخصی نداشته باشن و الان که بیست و شش سال از تبعیدِ من می‌گذره و دارم کم کم به دوران کهولت‌می‌رسم دیگه خیلی سخته یادآوردن‌ِ تاریخ‌ِ ترانه‌ها بَرام.
� البته من با بخش‌ِ آخر فرمایشات شما مخالفم! ما گول‌ِ موهای سفید شما رُ نمی‌خوریم! آقای عطایی! ...به نظرتون برای تدوین‌ِ یک‌فرهنگ‌نامه‌ی مدون‌ِ ترانه تا چه حد می‌شه اسم‌هایی که روی صفحه‌ها نوشته می‌شُدن رُ سند قرار داد؟
مواردی هست که اسم‌ِ خودِ من روی صفحه‌یی نوشته شُده ولی اون ترانه مال‌ِ من نیست. بنابراین چون خودم این ماجرا رُ تجربه کردم‌باید بگم که : نه! نمی‌شه به این اسامی اطمینان کرد! مسئله‌ی دیگه این که ترانه‌یی از من هست که در همین دوره‌ی شما تیکه تیکه شده وبا نام‌ِ مرسدس بیرون اومده. بدون‌ِ اجازه‌ی من در اون دست‌کاری کردن و به اسم‌ِ مرحوم شهرام‌دانش منتشرش کردن. یا یک ترانه‌ی‌دیگری از من به نام هم‌سفر که در سال‌های قبل از انقلاب قرار بود داریوش اون رُ اجرا کنه و در همون موقع جلوش گرفته شُد و مُهرِ غیرِقابل‌ِ اجرا بودن خورد، دست‌ِ بابک‌بیات مونده بود و اون رُ هم درش دست بُردن و به اسم‌ِ ترانه‌سرای دیگه‌یی... به گمانم...
� فکر می‌کنم اکبرِ آزاد...
بله! به اسم‌ِ ایشون در اومد!
یک ترانه‌یی هم من در اون دوره ساخته بودم و خانم‌ِ هنرمندی که در رابطه‌ی عاشقانه با یک هنرمندِ دیگه ـ که هر دو از بازی‌گران‌ِ سینمابودن ـ قرار داشت از من خواهش کردن اجازه بدم ترانه به اسم‌ِ همون بانوی شکست خورده در عشق بیرون بیاد و همین‌طور هم شُد.
� و البته ترانه‌ی باغ‌ِ خاکستر بدون درج نام شما در اینسرت نوار منتشر شد...
بله... و هم‌چنین ترانه‌ی افسانه‌ی دل که ساخته شده‌ی دوران نوجوانی من بوده و حالا بازخوونیش کردن. بذارین همین‌جا بگم که تاهمین لحظه هیچ‌کدوم از ترانه‌هایی که بعد از انقلاب از من در ایران اجرا و یا منتشر شده و به صورتی که اجرا و منتشر شده، با رضایت و به‌خواست و با اجازه‌ی من نبوده !
� تا این‌جای گفت‌وگو بارها از عبارت‌ِ ترانه استفاده شده.چه تعریفی براش دارین؟
نمی‌دونم! برای این که آدم بخشی از عمرش رُ می‌ذاره برای پیدا کردن یک تعریف، بخشی از عمرش صرف‌ِ تعریف کردن‌ِ اون تعریف وبه کار بُردن‌ِ اون تعریف می‌شه و در آخر می‌رسه به تعریفی برای بیان کردن که می‌بینه هیچ‌کدوم از این تعریفا واقعاً تعریف نیستن و اون‌جامعیت رُ ندارن که بتونن معنای اون آفرینش‌ِ هنری رُ بیان بکنن.
می‌شه کلمات رومانتیک در پیوند با ترانه گفت، می‌شه تیغ‌ِ برنده بهش گفت و گُل‌بادِ سرخ و.... اون چیزی که من می‌دونم ترانه نخستین‌آفرینش‌گری‌ِ هنری‌ِ آدمی‌ِ در زمانی که اجتماع رُ تشکیل داد. حالا این اجتماع می‌تونه از دو نفر تشکیل شده باشه، یا از بیست هزار نفر.ترانه مجموعه‌یی از تولیدات هنری‌ِ آدمی‌ست که با خودش صوت، موسیقی، حس به دنبال داره و مهم‌تر از همه سامانده‌ِ آهنگ‌ِ کاره. بشرِاوّلیه در اجتماع‌ِ اوّلیه برای تولید کارش و برای سامان دادن‌ِ کارش احتیاج داشت اصواتی هم‌ْگون بسازه که بتونن برای کار مثلاً ضربه رُبزنن یا با هم قطعه‌یی رُ بِکنن از درختی یا پاروهایی رُ با هم حرکت بدن.
جامعه‌شناسان همیشه از ترانه به عنوان فریادِ کار، یا صدای کار ـ که مادرِ نخستین ترانه‌س ـ اسم بُردن. یعنی یگانه شُدن‌ِ نوا و تحرک وتندی‌ِ کار و ادامه‌ی زنده‌گی. یعنی جای جدایی‌ناپذیر همه‌ی اِلِمان‌های زیبا و زنده‌گی‌ساز جمعی‌ِ بشری. بنابراین ترانه این‌گونه متولّد شُد ورفته رفته شاخه‌های دیگه‌ی هنری مثل شعر، رقص و موسیقی ازش جدا شُدن. فارسی‌ِ این کلمه رُ وقتی بهش نگاه می‌کنیم می‌بینیم که‌حداقل بخش عمده‌یی از ما در این جامعه و بخش عمده‌ی هم‌ْزبانان ما بر این کار اسم‌ِ ترانه گذاشتند، بنابراین یکی از اصول‌ِ مشخص‌ِ این‌کار نسبت به آثارِ دیگه‌ی هنری احتمالاً برمی‌گرده به ترانه‌گی و تَر بودنش و در پیوند آن‌چه که هم‌اکنون در پیرامون ترانه‌ی اجتماعی اتفاق‌می‌اُفته سخن گفتن با زبان و لحن جامعه.
ترانه بر مبنای ارتباط‌ِ انقلاب‌هاست با اتفاقات اجتماعی، حالا این اتفاق اجتماعی می‌تونه عشق باشه، دعوای سَرِ محل باشه سرِ قحطی‌ِآب یا شعری درباره‌ی ظلم‌ِ مالکین.
� تفاوت‌ِ ترانه با شعر رُ در چی می‌دونین؟
به نظرِ من یکی از وجوه‌ِ مهم تفاوت‌ِ ترانه با شعر، خاصیت‌ِ زمزمه‌پذیر بودنشه. وقتی خون‌ِ اون ترانه‌گی دوباره جریان پیدا می‌کنه و به‌ترانه برمی‌گرده، شعرِ ترانه‌ی شنونده‌گانش می‌شه. گاهی اوقات می‌بینم که در مقابل شعرِ مجرّد پیچیده‌گی و احتمالاً لفاظی وروشن‌فکرانه‌گیش رُ می‌ذارن در مقابل ساده‌گی کلام در ترانه و می‌گویند که ترانه باید ساده باشه و نباید وارد بخش‌ِ زبانی و آفرینش‌گری‌ِزبانی بشه. به نظرِ من هرکدام از این‌ها می‌تونه باشه، می‌تونه هم نباشه. ترانه قبل از هر چیزی باید ترانه باشه و ترانه الزاماً معنیش‌شلخته‌گی‌ِ در زبان و ندانستن و رعایت نکردن دستورِ زبان و به کار گرفتن حس‌ِ نازل نیست. معناش رعایت خرافه و زیبایی‌شناسی‌ِ رسمی‌ِحاکم بر جامعه و بازتاب‌ِ اون نیست. ترانه هم مثل‌ِ هر اثرِ هنری‌ِ دیگه‌یی باید با تمام‌ِ زنجیرها، با تمام‌ِ آزادی‌ستیزی‌ها، با تمام‌ِ خرافات وحس و حال و افکار و قوانین ضدِ بشری مبارزه بکنه و هم‌ْچنان ترانه باشه.
� ترانه کی به اوج خودش می‌رسه؟ وقتی به شعر نزدیک می‌شه، یا ترانه چیزی جُدا از شعره؟
بله! من فکر می‌کنم ترانه باید به دنبال‌ِ ساختارِ واقعی‌ِ خودش باشه تا شعر. طبیعی‌ست که وقتی کلام داره وامدارِ شعر باقی خواهد ماند،کما این که بخش‌ِ موسیقیش وامدارِ موسیقی باقی خواهد ماند. به نظرِ من تا وقتی که اون نقدِ علمی و منصفانه نشُده اظهارنظرهای سلیقه‌یی‌می‌شه کرد.
طبیعی‌ست که بخش‌ِ کلام باید اون زیبایی گوش‌نواز و اندیشه‌سازِ قابل‌ِ توجه رُ داشته باشه تا شخص رُ متوجه خودش بکنه و شاهدِ یکی‌شُدن‌ِ شنونده و ترانه باشیم و ترانه دیگه مال‌ِ شنونده باشه نه سازنده‌گانش. طبیعی‌ست که بخش‌ِ عمده‌ش برمی‌گرده به توقع و شناختی‌که آدم از ادبیات و شعر و جهان داره و حتّا قبل از این که واردِ بخش تحول و ادراک بشه، به‌طورِ حسّی ترانه‌هایی رُ دوست‌تر می‌داره که اون‌نزدیکی‌ها رُ با هنر به صورت‌ِ مطلق و عمومی داشته باشه. چه از نظرِ تصویرْسازی، چه از نظرِ کلام، چه از نظرِ ریتم و گوش‌نواز و قابل‌ِشنیدن بودن. بنابراین این مجموعه‌یی‌ست که ما ایرانی‌ها بیش‌تر به کلامش اهمیت می‌دیم.
� سرایش‌ِ یک ترانه رُ تا چه حد حاصل جوشش و تا چه اندازه نتیجه‌ی کوشش‌ِ ترانه‌سرا می‌دونین؟
فکر می‌کنم که این آسون‌ترین پرسش‌ِ این گفت و گو باشه برای پاسخ دادن! جوشش و کوشش فرقی نمی‌کنه که در کدوم ژانر هنری‌اتفاق می‌اُفته. جوشش ـ به نظرِ من ـ منبع و چشمه‌یی‌ست برای آفرینش‌گری و کوشش تلاشی‌ست برای انسان‌ِ امروزِ جهان‌ِ پویا شدن.کوشش در حوزه‌ی آفرینش‌گری اعجاز می‌کنه و کوشش در گستره‌ی تعالی بخشیدن به انسان.
بی‌جوشش هنرمندی برجسته در کار نخواهد بود و بی‌کوشش جهانی فراتر از خانه! پس این دریافت، به‌طورِ ریشه‌یی فرق می‌کنه بادریافت‌ِ دیگه از کوشش برای آفرینش و یا کوشش به‌جای جوشش!
� متاسفانه مخاطبین‌ِ عام ما با ترانه‌های سطحی که از نظرِ زیبایی‌شناسی و معنا هیچ ارزشی ندارن ارتباط برقرار می‌کنن، علت چیه؟
همه جای دنیا همین‌طوره.
حتّا در غرب هم فکر می‌کنم که تا دهه‌ی شصت، ترانه به صورت‌ِ رسمی جزوِ ژانرهای هنری به حساب نمی‌اومد. بعدها با کارهای کسایی‌مثل‌ِ دیلن و بیتل‌ها و دیگران آرام آرام ترانه در کنارِ اون بخش‌ِ عمده‌ش که مصرفی بود، یک بخشی هم پیدا کرد که حالا دیگه جزو بخش‌ِهنری به حساب میاد و در اون دسته‌بندی قرار می‌گیره. در تولیدات‌ِ ترانه‌ی ما هم بخشی هست که اکثریت‌ِ جامعه رُ در بر می‌گیره و مصرفی‌ِو نیازهای همون لحظه و کم عمق‌تری رُ اقناع می‌کنه. بخشی از ترانه هم ـ به عنوان‌ِ یک پدیده‌ی هنری وظیفه‌ی دیگه‌یی داره که ژانرهای‌دیگه‌ی هنری دارند.
� البته عمرِ این دست ترانه‌ها خیلی کوتاهه.
مسلّمه! درباره‌ی هر کالای مصرفی‌ِ دیگه هم همین‌طوره و وقتی همه‌ی اون‌چه که هست چیزی‌ِ که شما با یک‌بار شنیدن می‌گیرید و دیگه‌در شما جُست و جویی به وجود نمیاد که بارهای بعد که بهش رجوع می‌کنید کشفیات‌ِ تازه‌یی داشته باشید و نیازهای دیگه‌یی‌تون رُ برطرف‌کنه، بدیهی‌ست که کارِ خودش رُ انجام داده و به پایان رسیده.
� در سینمای ایران اصطلاحی باب شده با عنوان سینمای بدنه که ناظر به بخشی از سینماست، که نه در چارچوب‌ِ سینمای با مخاطب خاص‌می‌گنجه و نه سینمای عامه‌پسند و فیلم‌فارسی! کارگردانان‌ِ سینمای بدنه افرادی هستن که سعی می‌کنن با رعایت‌ِ تمام اصول حرفه‌یی وهنری در کارِ جلب‌ِ مخاطب‌ِ عام هم موفق باشن. آیا در ترانه هم می‌شه چنین تقسیم‌بندی‌یی انجام داد و عده‌یی از ترانه‌سرایان رُ که در کارِتولیدِ ترانه‌های مصرفی هستن در این دسته قرار داد؟
نمی‌دونم! فکر می‌کنم که اگر حس و حال و درد و نگرانی و اضطراب و.. از آفرینش‌گری هنری جدا کنیم. اون آفرینش‌گری در اوج‌ِ رعایت‌ِاصول‌ِ حرفه‌یی و آکادمیک خودش، تنها می‌تونه ما رو به‌یاد پُلی‌کپی‌هایی بندازن که استادها تو دانش‌کده‌ها به ما می‌دادن تا ما سبک‌شناسی‌و زبان‌شناسی رو یاد بگیریم.
موردِ دیگه اینه که من فکر می‌کنم این ترم مصرفی هم در پیوند با ترانه یه کم لنگی بزنه! چون پدیدهایی در ژانرهای گوناگون هنر، مثل‌سینما و ترانه با مصرفی بودن هم‌سایه‌گی تعیین کننده دارن. چون روشون سرمایه‌گذاری می‌شه. پس اون نوع از ترانه یا فیلمی که مصرف‌نشه دیگه ساخته نمی‌شه! اهمیت و اعتبار و سختی کار در اینه که اثری آفریده بشه که در هم‌جواری با مصرفی بودن، یک آفرینش‌گری‌متعالی‌ِ هنری هم باقی بمونه. نمونه‌هاشم مطمئنم که شما از من بهتر سراغ دارین. چون در تاریخ هنر جهان کم نیستن.
� اگه می‌شه درباره‌ی نقد در ترانه صحبت کنید. ما متاسفانه در تاریخ‌ِ ترانه‌سرایی‌ِ کشورمون هرگز نقدِ ترانه نداشتیم...
برای این که به طور کلّی در هیچ زمینه‌یی نداشتیم. حتّا در موردِ شعر.
ما یک جامعه‌یی هستیم که از نظرِ فرهنگی شعرْسالاریم و شعر به هنرهای دیگه ـ از جُمله خودِ شعر ـ لطمه‌های زیادی هم زده، ولی حتّا دراون زمینه هم ما کتاب‌ِ نقد نداشتیم. حتّا در گُذشته هم شما ببینین چن‌تا کتاب‌ِ نقد از قرن‌های پیشین به ما رسیده که راجع به شاعرهای‌بزرگ یا جریان‌های تاریخی‌ِ شعری در جامعه صحبت کرده باشه؟ واقعاً نداریم، ولی وقتی در غرب مسئله‌ی نقد و به خصوص نقدِ علمی‌پیش آمد و کار کرد و همه‌گیر شُد، به سلسله جوامع‌ِ عقب‌مونده‌یی مثل‌ِ ما هم رسید و تک و توک کارورزانی هم در این زمینه به وجود اومدن که‌بیش‌تر راجع به شعرِ ما صحبت کردن.
ما چه‌قدر نقدِ نیما داریم؟ چه‌قدر نقدِ شاملو داریم؟ چه‌قدر نقدِ فروغ داریم؟ چه‌قدر نقدِ شعر داریم ولی در زمینه‌ی ترانه یک قحطی وشوره‌زارِ عجیب و غریبی‌ست و حتّا یک دونه مورد هم به نظر نمیاد.
یادمه در دوران‌ِ جوونی ما یک کتابی منتشر شُده بود به نام‌ِ ادبیات‌ِ آهنگین که خانمی که اسمش به خاطرم نمیاد نوشته بودنش. اون کتاب نه‌نقد بود و نه بررسی، یک انشای خنده‌دار بود! اظهارِ سلیقه‌ی یک آدم بود. همین!
من موردِ دیگری به یادم نمیاد. نمی‌دونم اسم‌ِ جمع‌آوری مجموعه ترانه و اظهار نظر کردن اسمش نقد و بررسیه؟ هنوز هم نشُده و من فکرمی‌کنم نسل‌ِ شماها باید این کار رُ بکنه. امّا در موردِ این که چرا نَشُده من نمی‌دونم چه‌قدر ما ذهن‌ِ کنکاش‌گر و منقد در جامعه داریم و چه‌قدرمی‌تونیم عاطفه و سلایق‌ِ شخصی‌مون رُ کنار بذاریم و با نگاه‌ِ علم سُراغ‌ِ نقد و بررسی بریم.
نقدِ ترانه سخت‌تر از نقدهای دیگه‌س چون یک هم‌آغوشی و هم‌آیشی‌ست از گونه‌های مختلف‌ِ هنری. منتقدی می‌خواد که موسیقی‌بشناسه، شعر بشناسه، هارمونی بشناسه و تنها خِرِ یکی از اجزای تشکیل دهنده‌ی ترانه رُ نگیره. این‌جا و اون‌جا مقالاتی درباره‌ی‌ترانه‌های خودِ من نوشته شُده. م.پیوند نقدی رُ در جایی نوشته بود که در کتابشون هم هست به عنوان‌ِ اوّلین کتاب‌ِ ترانه در تاریخ‌ِ ایران.البته ایشون خیلی لطف داشتن به من ولی در نقد و بررسی، کلام ترانه رو با متر و ادوات نقد و بررسی شعر مجرد به محک کشیده و نقد کرده.این‌جا و آن‌جا هم می‌بینم که، برای نمونه، در سایت‌ها و وبلاگ‌ها، کماکان با این که نویسنده‌ها مشخصه، که خیلی جوان‌تر از من هستن وبیشترینه‌ی اونا هم کارِ ترانه هم کرده‌ان با ابزار و ادوات‌ِ نقدِ شعر، به سراغ‌ِ نقدِ ترانه می‌رن. یعنی با متر و معیارِ نقدِ شعر، ترانه رُ نقدمی‌کنند. امیدوارم که در ایران شماها و جوون‌تر از شماها بتونن واردِ این کار بشن تا ما نقدِ علمی و منصفانه‌ی ترانه داشته باشیم.
ادامه دارد...
در کدوم دوره؟
� دوره‌ی قبل از انقلاب.
اگه منظورتون از اندیشه بخش‌ِ جهان‌بینی و بخش‌ِ نگاه‌ِ سیاسی و اجتماعی به جهان است، باید بگم هیچ کدوم! شاید تا حدی بابک‌بیات،امّا من گاهی وقتا مجبور بودم توضیحات‌ِ نادرستی راجع به مفهوم‌ِ ترانه‌م به آهنگ‌سازِ رفیقم بدم تا اون رُ نترسونم از کار کردن روی اون‌کلام.
بنابراین اگر این بخش رُ بذاریم کنار از هم‌دلی و رفاقت و هم‌سلیقه‌گی و مسایل‌ِ دیگه‌ی غیر از اون... خُب من با بابک از بچه‌گی بزرگ شُدم،با او هم‌محل بودم، با او در یک خانه زنده‌گی کردم، با او مسافرت رفتم و ما یارِ گرمابه و گلستان‌ِ هم بودیم و من با هیچ کس‌ِ دیگه این‌قدرنزدیکی نداشتم. چون جدا از کارِ حرفه‌یی بابک از نزدیک‌ترین و معدود رفقای من بوده و هست. بنابراین جای‌گاه ویژه‌یی در این نوع‌روابط داره. بعد از اون خُب واروژان بود که خیلی رابطه‌ی دوستانه و طنزآلودی با هم داشتیم و خب البته پرویزمقصدی و پرویزاتابکی.
� در دوران‌ِ تبعید چی؟
در دوران‌ِ تبعید من خیلی دلم می‌خواست با جوان‌ها کار بکنم ولی خُب تبعید، تبعیدِ دیگه و جوان‌ها در ایران ماندن و با من نیومدن‌متاسفانه.
این‌جا هم چون زیاد کار نکردم قابل‌ِ مقایسه با ایران نیست ولی به گمانم در تبعید تا هم اکنون، فقط با فریدزلاند و سیاوش‌قمیشی به گونه‌مستمر... و غیر از این‌ها با آندرانیک هم هم‌کاری‌هایی داشته‌م.
� پیش از انقلاب با آقای آندرانیک کار نکرده بودین؟
به عنوان‌ِ آهنگ‌ساز چرا. پُر رنگ‌ترینشون، به سلیقه‌ی خودِ من، ترانه‌یی‌ست به اسم‌ِ جشن‌ِ دل‌تنگی که من اون ترانه رُ بسیار دوست‌می‌دارم. در تبعید چند تک کار هم با دیگران و یا دیگران‌تری هم‌چون اسفندیارخان‌ِ منفردزاده، بابک‌افشار و آرمیک و... کرده‌م.
� ترانه در دَه سال‌ِ آخرِ قبل از انقلاب رُشد چشم‌گیری داشت. شاید بشه این دَه سال رُ دَه سال‌ِ طلایی ترانه در ایران نامید. چه عواملی باعث‌ِاین رُشد شُدن؟
همون‌طور که قبلاً خدمتت گفتم تصوّرِ من اینه که بسیاری از عوامل تعیین کننده در بیرون از خودِ ترانه اتّفاق اُفتاده بود.
یکیش اتّفاقات‌ِ هنری و فرهنگی و سیاسی‌یی که نه تنها ایران که سر تا سرِ جهان رُ دگرگون کرده بود و موج‌های اون وقتی به کشورهایی‌مثل‌ِ کشور ما می‌رسید و ـ با این که زمانی ازش گذشته بود ـ در برگیرنده.
جریان‌های سیاسی اجتماعی و اقتصادی در سر تا سرِ جهان روی هم تاثیر می‌ذارن و ما هم گرفتار همون تاثیر شُده بودیم و آمدن موسیقی‌غیرِ ایرانی به ایران و رفتن‌ِ ایرانی‌ها به غرب و هجوم‌ِ فرآورده‌های فرهنگی جهان به ایران و به وجود آمدن‌ِ تلویزیون و سینما و آشنایی‌مردم با کارهای آفرینش‌ْگران‌ِ برجسته‌ی هنری در جهان و در کنار اون جنبش‌های آزادی‌خواهانه در جهان و به وجود آمدن‌ِ مبارزات‌ِچریکی در ایران و رُشد اقتصادی و به وجود آمدن‌ِ قشرِ طبقه‌ی متوسط و متشکل شُدن‌ِ کارگران و به وجود آمدن‌ِ کارخانه‌های زیاد و به وجوداومدن‌ِ ریتم‌ِ تولید که دیگه نوع‌ِ موسیقی و ترانه‌یی که تا اون موقع وجود داشت و ترانه‌ی رسمی‌ِ اون جامعه بود هم‌ْشتاب و پاسخ‌گوی ریتم‌ِزنده‌گی و مدرنیته‌ی به وجود آمده نبود. همه‌ی اینا در کنار هم این مجال و فرصت رُ به وجود آورده بود که ترانه‌ی نوین‌ِ ایران در کنارِ شعرِنوین‌ِ ایران و چهره‌های نوین‌ُ جوان‌ِ اون دوره بتونه جای خودش رُ باز بکنه و به دوره‌ی طلایی که شما بهش اشاره می‌کنین برسه. امّا اگه‌بخواین خوردش کنین‌ُ دقیق بشین در بخش‌های مختلف، می‌بینین که ریتم‌ها غیرمعمول بود، جنس‌ِ کلام‌ِ غیرِ معمول بود و حرف‌هایی که‌آرام آرام زده می‌شُد غیرِ معمول بود، آمدن‌ِ یک سِری جوان به عنوان‌ِ خواننده تا اون موقع سابقه نداشت و باز هم یکی دیگه از عوامل‌ِ بسیارتعیین کننده‌ی دیگر این که خواننده تا اون موقع یک مجری‌ِ شنیداری بود امّا از اون تاریخی که شما بهش اشاره می‌کنین دیگه فقط‌شنیداری نبود، بل‌که دیداری هم بود و اونا رُ در تلویزیون می‌دیدن و طبیعی‌ست که رنگ و جذاّبیت و جوانی هم چشم‌ِ بیننده رُ نوازش می‌کرد.این‌ها هم از عناصر و عواملی بودن که باعث شکفته‌گی و رشد هر چه بیش‌ترِ ترانه شُد.
� در این دوره ترانه بیش از دوره‌ی‌های قبل دچارِ سانسور و اختناق‌ِ اندیشه بوده ؟
بله... ولی وقتی از اون‌ور هم نگاه کنی می‌بینی که بخش عمده‌یی که در اون دوره تهیه شُده ترانه‌های سیاسی و ترانه‌های معترض وپرخاشگر نیستند. در اون دوره تولیدِ ترانه بسیار بالا بود. تصور نکنین که اون چه به نسل‌ِ شما رسیده همه‌ی آن چیزی‌ست که تولید شده.چنین چیزی نیست. ترانه ـ مثل‌ِ هر پدیده‌ی دیگرِ هنری ـ یا عمرش زیاده، یا کمه. ترانه‌های زیادی بودن که عمرشون کم بود و حتّا دردوره‌یی که به وجود آمدن مجال‌ِ زنده‌گی کردن پیدا نکردن. ترانه‌ی بسیاری تولید می‌شُد به خصوص ترانه‌هایی که دولتی بودن و رادیو ووزارت‌ِ فرهنگ و هنر اونا رُ تولید می‌کرد ولی بیش‌ترینه‌ی ترانه‌هایی که امروز به شما رسیده ترانه‌های تولید شده توسط‌ِ بخش‌ِ خصوصی‌هستن. ترانه‌هایی که بیرون تولید می‌شُد و بعد رادیو تلویزیون اونا رُ پخش می‌کرد.
یکی از بزرگترین مراکزِ تولیدِ این آثار استودیویی بود به نام‌ِ طنین که متعلّق به چند تا از جوانان‌ِ روشن‌ْفکرِ اون دوره بود که یکی دوتاشون‌هم شخصاً در این زمینه فعالیت می‌کردن. مثلاً آقای پرویزاتابکی که آهنگ‌ْسازِ بسیار خوبی است یکی از صاحبان‌ِ اون‌جا بود، یا آقای‌تورج‌نگهبان ـ ترانه‌سرای پیش‌ْکسوت و یکی از بهترین آموزگاران و مشوّقین من ـ در اون‌جا نقش تعیین کننده داشت. آقای بابک‌افشارکه آهنگ‌ْسازِ بسیار مهم و تأثیرگذاری در اون دوره بود، اون استودیو رُ هم می‌چرخوند و مدیر اون‌جا بود. اون استودیو تقریباً شکل‌ِ کارگاهی‌رُ پیدا کرده بود که ما در اون‌جا کار می‌کردیم. وقتی می‌گم ما طبیعی‌ست که تورج‌نگهبان به عنوان یک آدم‌ِ پیش‌کسوت و یکی از افرادِتشکیل دهنده‌ی اون استودیوی صدابرداری و بعد من که با تشویق‌ِ تورج کار می‌کردم و واقعاً اگر اون می‌خواست می‌تونست باعث بشه که‌من رُ به اون‌جا راه ندن و حتّا از پِی‌ِ من آمده‌گان رُ و من اون تجربیات‌ِ گران‌ْبها رُ اون‌جا به دست نیارم. خُب مدّت‌ها بعد بسیاری ازترانه‌سراها به اون‌جا اومدن و در اون‌جا کارورزی کردن.
شبانه روز کار تولید می‌شُد و رادیو و تلویزیون اون‌ها رُ در برنامه‌هایی مثل‌ِ زنگوله‌ها و شش و هشت پخش می‌کرد. اون برنامه‌ها مُدام‌خوراک می‌خواستن و گروهشون جوان بود. خواننده‌گان همه جوان بودن و ترانه‌سرا و آهنگ‌ْسازها هم همین‌طور. بنابراین بخش‌ِ کوچیکی ازتولیدات‌ِ جامعه رُ ما انجام می‌دادیم، بقیه رُ خود دستگاه‌های دولتی انجام می‌دادن و خیلی کم از اون ترانه‌ها موند و یا در همون روزها مطرح‌شُد. این است که شما با چیزی که امروز بهتون رسیده متر نکنین که در گذشته حتماً همه اینا بودن. اگه امکان داشت شما یک سَری به اون‌زمان می‌رفتین و زنده‌گی می‌کردین، می‌دیدین که این ترانه‌هایی که به شما رسیده بخش‌ِ بسیار کمی از اون ترانه‌هاست.
بنابراین اگر شما فکر کنین که در عرض‌ِ هفت سال همه‌ی ترانه‌ها سیاسی شُدن و معترض شُدن و حالا با سانسور چه می‌شُد کرد، این گونه‌نبود. چون واقعاً تعدادشون خیلی کم بود و تازه اگه همون‌هایی که باقی موندن و به شماها رسیدن رُ هم نگاه بکنین و از اون چه که راجع‌بهشون گفته شُده بگذرین، می‌بینین که تعدادِ ترانه‌هایی که واقعاً می‌شه بهشون پرخاشگر و معترض گفت گمان نکنم به دَه تا برسه.
� من با طرح این سوال می‌خواستم به یک سوال‌ِ دیگه برسم که حالا مطرحش می‌کنم: بسیاری ـ حتّا متاسفانه بسیاری از هنرمندان ـ اعتقاددارن که هنر در فضای اختناق و سانسور بهتر می‌تونه رُشد کنه و تنگناهای فضایی که هنرمند در اون زنده‌گی می‌کنه ذهن‌ِ اون‌ُ پویاتر می‌کنه.نظرِ شما در این مورد چیه؟
همون‌طوری که شکسپیر در زیرِ شکنجه و وقتی دست‌ُ پاش‌ُ ارّه می‌کردن هملت یا اتللو رُ نوشته یا بودلر و رَمبو وقتی در سیاه‌ْچال‌ِ اوین‌بودن اون آثار رُ به وجود آوردن!!! این چه حرفی‌ِ آخه؟ من نمی‌فهمم کدوم دیکتاتور و هنرمندْخواری در جهان این تیله رُ انداخته وسط که‌بعضی از هم‌ْکاران‌ِ ما هم به دنبالش می‌دوند که: بله! اختناق و سانسور باعث‌ِ شکوفایی هنر می‌شه! اگه این‌جوری بود شما فکرش رُبکنین کدوم یکی از هنرمندان‌ِ بزرگ‌ِ جهان در زندان و زیرِ شکنجه و سرکوب تونستن رُشد بکنن؟ به من بگن از سوفوکل بگیر تاشکسپیر، از شکسپیر تا پینتر، پیکاسو، دالی، بِکت، لنون و دیلون و بونو و تمام‌ِ غول‌های جهان رُ اسم ببرن تا من ببینم چند نفرِ این‌هادر تاریخ‌ِ هنرِ جهان شکفتند، به خاطرِ این که شکنجه شُدن، به خاطرِ این که در اختناق زنده‌گی کردن؟
فرموله کردن این چیزها فقط از یک جامعه‌ی اختناق‌زده‌ی عقب مونده بر میاد که حتّا بدون وقوف، به سانسور و سرکوب مشروعیت می‌ده.
� شما فکر نمی‌کنین که چنین طرزِ تفکری ـ البته اگه بشه اسمش رُ تفکر گذاشت ـ از طرف‌ِ خودِ حکومت‌های خودکامه در جامعه رواج داده‌می‌شه؟
دقیقاً! این‌ها از اون‌ورِ شیپور می‌دمن! می‌گن چون در جامعه اختناق و سانسور بوده این آثارِ ماندگار به وجود اومده و نمی‌گن که اگر جامعه‌آزاد بود چه آثارِ بهتری به وجود می‌اومد.
� شاملوی بزرگ تعبیری رُ درباره‌ی زنده‌یاد غلام‌حسین‌ساعدی به کار بُردن و گفتن که بعد از تحمل‌ِ شکنجه‌های ساواک مانندِ درختی شُده‌بودند که ریشه‌ش رُ سوزونده باشن و دیگه از اون پویایی‌ِ سابق در ایشون خبری نبود.
آخه یک جان‌ِ ناسالم، یک جان‌ِ ناخرسند و خراش برداشته چه‌گونه می‌تونه مثل‌ِ یک جان‌ِ سالم و عاشق و مغرور و بالَنده بی‌آفرینه!
مگر در تیمارستان یک عدّه بیمار روانی بتونن یک سری آفرینش‌گری بکنن که آثارشون فقط برای بیمارای دورُ وَرِ خودشون جالب باشه.
وقتی که هنرمند شخصیتش لطمه می‌بینه امکان نداره مثل‌ِ انسانی که شخصیت‌ِ سالمی داره بتونه به جهان نگاه بکنه، بتونه در جهان و باجهان زنده‌گی کنه و بتونه از جهان بار بربگیره و بازآفرینی کنه. چون هر چیزی که می‌بینه و برداشت می‌کنه برداشت‌های یک آدم‌ِ ناخرسند،برداشت‌های یک آدم‌ِ آسیب‌دیده‌س و بنابراین آفرینشش هم دچارِ آسیب و لطمه می‌شه.
� دو ترانه‌ی رسول رستاخیز و طلایه‌دار شما همیشه بحث برانگیز بودن و حرف‌های زیادی درباره‌ی اونا و علت‌ِ نوشته شدنشون زده شده.اگه امکان داره درباره‌ی این دو ترانه و علت‌ِ نوشتن و عواقب‌ِ بعدیش صحبت کنین.
خیلی ساده بود علتش.
من رو به جرم‌ِ نوشتن ترانه‌هایی مثل جنگل و بُن‌بست و خونه دست‌گیر کرده بودن. آقای قنبری رُ برای نوشتن‌ِ ترانه‌یی مثل بوی خوب‌ِگندم. من بلافاصله بعد از آزادی به سربازی فرستاده شدم امّا داریوش رُ که اون ترانه‌ها رُ خونده بود هنوز در بند نگه داشته بودن. پدر وبرادراش چند بار به من مراجعه کردن و من رو مسبب‌ِ تیره‌روزی‌ِ اون می‌دونستن. من چاره‌یی جز پذیرش نداشتم. روزی پدرِ داریوش بهمن تلفن کرد و گفت که برای من در کنارِ خانواده‌ی پسرش اجازه‌ی ملاقات گرفته. در ملاقات‌ِ جمعی موضوع رهایی خواننده منوط به اجرای‌ترانه هم مطرح شد. در ملاقات بعدی که بین من، داریوش و بازجوی ما اتفاق اُفتاد. من پذیرفتم که برای رهایی‌ِ او ترانه‌یی بسازم. البته‌داریوش بعدها به من گفت که آقای قنبری ـ که پس از رهایی در شورای بررسی و تصویب اداره‌ی رادیو به کار گماشته شده بود ـ هم‌ترانه‌یی نوشته بوده. من ترانه‌ی رسول رستاخیز رُ نوشتم و بابک‌بیات، سازنده‌ی آهنگ‌های جنگل، بُن‌بست و خونه بر اون آهنگی‌ساخت و در روز ششم بهمن همون سال من و داریوش رُ به استودیوی تلویزیون ملی ایران بُردن. در اون‌جا منصورایران‌نژاد ـسازنده‌ی آهنگ‌ِ رهایی ـ آماده شد که پیانو بزنه، حسن‌شماعی‌زاده ساز بادی و خلاصه بعد از چندبار تمرین کار به صورت‌ِ زنده اجرا شد.چند روز بعد هم اداره رکن دو ارتش من رو که دوران اجباری رو می‌گذروندم به جرم ساختن همون ترانه‌ی رسول‌ِ رستاخیز دست‌گیر کرد.
این کل ماجراست که بر من رفت و مطمئنم که اسناد و مدارکش در جایی توی ادارات مربوطه در ایران ثبت و آرشیو شده.
� در سال‌های اول‌ِ بعد از انقلاب دوره‌یی وجود داره که در اون هیچ دستگاهی ناظر به کارِ ترانه نبوده، امّا با وجود این ترانه در اون دوره به جای‌طلایه‌دار و جهت بخش بودن به سمت‌ِ شعارزده‌گی رفت. دلیل رُ چی می‌دونین؟
خُب این طبیعیه. برای این که پی آمدِ هر انقلابی همین است. برای این که کلمه‌ی انقلاب با خودش معنی‌ِ خودش رُ به هم‌ْراه داره.
یکی از اتفاقاتی که می‌اُفته دگرگون شُدن و مشکوک بودن به ارزش‌های زیبایی‌شناسی و اخلاقی و انسانی‌ِ جامعه‌س و بنابراین وقتی درجامعه‌یی که دچار سانسور بوده انقلابی می‌شه طبیعی‌ست که هر کی دلش می‌خواد اون چیزی رُ که فکر می‌کرده اگه تا به حال می‌گفته تو بیخ‌می‌شُده، یا چیزی رُ که تا اون زمان گفته بوده و امکان پخشش رُ نداشته اجرا و پخش و تولید بکنه و طبیعی‌ست که به سمت‌ِ شعار می‌ره وشاید در اون دورانی که شما می‌فرمایین اصلاً نیاز به شعار داشتیم، به جای شعر، تا جامعه بتونه اون دوره رُ سپری کنه. برای این که وقتی‌توفان میاد بعضی از زیباترین پدیده‌ها رُ باید پنهان کرد و ازشون مراقبت کرد تا از بین نرن و بعضی از پدیده‌ها هستن که جون می‌دن برای‌هم‌ْراهی و هم‌ْگامی و هم‌ْقدم شُدن با توفان و بعد هم یا در توفان از بین می‌رن یا با توفان.
البته ما یه مقدار هم شلخته‌گی و عدم رعایت حرفه‌یی در کارهای هنری رُ داریم. از چپ و راست گرفته. هیچ فرقی نمی‌کنه که چپ این کار رُمی‌کنه یا راست. حتّا نقدی که بخش‌ِ عمده‌یی از چپ‌ها می‌کردن در بخش‌های مختلف هنری شامل‌ِ ترانه‌ی نوین ایران هم بود برای این که‌اصلاً خودِ ترانه رُ هم جدی نمی‌گرفتند. چرا که اون نوع چپ در ایران مجموعه‌یی از استالینیزم و تشیع و ناسیونالیزم بود و بنابراین به‌پدیده‌یی که به وجود اومده بود و شکفته بود و ـ همون‌طور که شما اشاره می‌کنین ـ دوران‌ِ طلاییش بود به این چشم نگاه می‌کردن که مثلاً :ایرانی نیست. چرا ایرانی نیست؟ به این دلیل که توش آکوردِ غیرِ ایرانی داره یا توش مثلاً ساکسیفون زده می‌شه، یا مثلاً چون اسمش‌موسیقی‌ِ پاپ‌ِ و درش طراوت و زیبایی هست و یا مثلاً توش زن هست با دامن‌ِ کوتاه! یا مثلاً نقدشون این بود که:
آقا! این خواننده‌ش در کافه یا کاباره می‌خواند!؟
معیارهایی از این دست وجود داشت و چپ و راست و مذهبی متفق‌القول بودن در پیوند با نادیده گرفتن و یا حتّا کوبیدن و مخالفت کردن بانوعی از ترانه. شما الان می‌بینید که بعد از بیست و پنج شش سال که از اون دوران می‌گذره فکر نمی‌کنم در مقایسه با وجوه دیگه‌ی هنری‌احساس سرافکنده‌گی بکنن که چه کرده و چه گفته و در قیاس با دیگر زمینه‌های هنری و اُفت‌ُ خیزِ ملت‌ِ خودش کجا بوده و چه فریاد می‌زده.
� وقتی یک مثلاً نقاش از سرزمین‌ِ خودش بکوچه باز هم می‌تونه به کارش ادامه بده امّا ترانه‌سرا باید نبض‌ِ مَردُم رُ در دست داشته باشه و یکی‌از شریان‌های آفرینش‌گری‌ِ ترانه‌سرا در میان‌ِ مَردُمی که به زبانشون ترانه می‌نویسه بودنه. تعدادی از ترانه‌سرایان بعد از انقلاب از ایران رفتند.این کوچ که قریب به ربع قرن ازش می‌گذره با ترانه‌های شما و ترانه‌سرایان‌ِ هم‌ْهجرت شما چه کرده؟
من قبل از جواب به این سوال باید یه توضیح‌ِ کوچک بدم و اون این که ترانه‌سرایان نرفتند، من نرفتم.
اتّفاقی که در ایران اُفتاد ـ و با هیچ جای دیگر جهان قابل‌ِ مقایسه نیست ـ این است که قبل از این که سیستم ترانه‌سرایی مثل‌ِ من رُ به تبعیددچار بکنه کل‌ِ ژانر هنری‌یی که من و امثال من در اون فعالیت می‌کردیم رُ خاموش کرد. رفتن به معنای این است که شما در مقابل‌ِ راه‌ِ دومی‌هم قرار بگیری. نوع ترانه‌یی که ما کار می‌کردیم یا باید از بین می‌رفت و ما سکوت می‌کردیم و یا باید می‌گریخت و ما به تبعید می‌اومدیم تابتونه ادامه پیدا کنه و این یکی از تلخ‌ترین اتّفاقاتی‌ست که در تاریخ‌ِ ایران اُفتاده. حالا این که در بیرون چه‌قدر ترانه‌سرا می‌تونه ـ یا تا حالاتونسته ـ بدون‌ِ این در میان‌ِ مَردُم بودن کار کنه، بحث‌ِ دیگری‌ست!
طبیعیه که بسیار ایده آل می‌بود که با ترانه چنین نمی‌شد و ترانه‌سرایان می‌توانستند در ایران بمونند و کار کنند و نسل بعد از نسل ترانه‌سرادر ایران به وجود بیاد و ترانه رُ به امروزِ جهان نزدیک بکنه ولی وقتی نَشُد، چاره‌یی جُز این نبود. مسئله‌ی دیگر این که انقلاب‌ِ ایران درحدودِ پنج، شش میلیون پناهنده به جهان تقدیم کرد. پس بخش‌ِ عمده‌یی از اون جامعه هم به تبعید اومدن و ترانه‌سرا و هنرمند از هرنوعش در اون تنهایی غربت‌ْزده‌ی مطلق و کلیشه‌یی نیست و در بخش‌هایی از جهان ـ متاسفانه ـ شما احساس نمی‌کنید که به غربت‌اومدین. همه چی در همون حدِ به اضافه‌ی این که هر جور دلشون خواست لباس می‌پوشن‌ُ هر کاری بخوان می‌کنن. تازه وجودِ رسانه‌های‌گروهی و اینترنت و... همه و همه کمک می‌کنه اون ـ به قول‌ِ شما ـ رَگ و شَریان به‌طور کامل قطع نشه.
� شما روندِ موسیقی‌ِ بعد از انقلاب رُ یه روندِ رو به رُشد می‌دونین یا...
گفتم. اگر جامعه جامعه‌ی رهایی بود هیچ کس نگران‌ِ این نبود که پونزده شونزده نفر از ترانه‌سرایان‌ِ بسیار خوب‌ِ اون مملکت به غربت‌رفتن یا نرفتن، چون جامعه تولیدِ خودش رُ می‌کرد و تا به حال حداقل ششصدتا ایرج‌جنتی‌عطایی تولید کرده بود. این اتّفاق‌ِ پیچیده‌یی که‌اُفتاده متر و معیارهای قبلی رُ نمی‌شه در موردش اعمال کرد، چون دیگه اگری وجود نداره. اگر در جامعه با نوع‌ِ ترانه‌یی که من و شما درش‌کارورزی می‌کنیم عداوت نمی‌شُد، اون جامعه یغماگلرویی خودش رُ بیست و چند سال‌ِ پیش تولید کرده بود و اونا کار می‌کردن و دیگه لازم‌نبود که جامعه نگران‌ِ این باشه که کارورزان‌ِ ترانه در تبعید چه می‌کنن و حالا سرنوشت‌ِ ترانه چه می‌شه. برای مثال آقای ساموئل‌بکت هم‌در زادگاه‌ِ خود شورش کرد و رفت در تبعید نشست و کار کرد، مگه تئاترِ ایرلند از کار موند و گفت ایشون رفته و حالا سرنوشت‌ِ تئاترِ من چی‌می‌شه؟ یا برشت وقتی به تبعید رفت مگه کار تئاتر در آلمان متوقف شُد؟ نه! چون تئاتر در آلمان آزاد بود ولی در ایران این اتّفاق نه تنها درمسائل‌ِ سیاسی و ایدئولوژیک اُفتاد بل‌که تمام‌ِ تولیدات‌ِ ترانه قدغن اعلام شُد. موضوع این نیست که ترانه‌سرایان از ایران رفتند و ترانه‌دچار یخ‌ْبسته‌گی شُد. نه! ترانه رُ به محاق بُردن و کارورزانش رُ هم یا گریزوندن، یا خاموش کردن و یا... در تبعید و گریز دوباره باید از زیرِصفر شروع بکنی چون خودِ مسائل‌ِ تبعید و غربت و ندونستن زبان و نشناختن‌ِ جامعه و نداشتن‌ِ کار و سرمایه و نگرانی و ترس و نگاه به‌زادگاه و دل‌ْشوره برای ملّت... همه‌ی این‌ها عوامل‌ِ یاری رسانی برای شکفته‌گی ذهن‌ِ انسان به عنوان‌ِ ترانه‌سرا و بعد کلیت‌ِ ترانه‌سرایی به‌عنوان‌ِ یک رشته از آفرینش‌ْگری‌ِ هنری نیست، امّا می‌بینید که دوستان تونستن دوباره از زیرِ صفر شروع بکنن و کار بکنن و خوش‌ْبختانه‌تونستن حداقل از لحاظ‌ِ تکنیک در بخش‌ِ موسیقیایی‌ِ ترانه تجربه‌های مختلفی بکنن و تونستن به جامعه‌ی ایران غذا برسونن از نظرِ ترانه.تنها منبعی که ـ پیش از به وجود آمدن‌ِ نسل‌ِ زیبا و رعنای هم‌اکنون‌ِ ترانه‌سرا در داخل‌ِ کشور ـ بهشون ترانه می‌رسوند همین کاروزان‌ِتبعیدی‌ِ ترانه بودن و تونست روی عزیزانی مثل شماها هم اثر بذاره که شما هم علاقه‌مند بشین و کار بکنید و امیدوارم که هر چه زودتر درایران دیگه فقدان‌ِ فیزیکی‌ِ بخشی از کارورزان‌ِ ترانه معنیش ایستایی‌ِ کل‌ِ ترانه نباشه.
ترانه‌ی نوین چون جانش گِره خورده به جان‌ِ زنده‌گی و پیش‌رفت و تمدن و تلاش و کار و سازنده‌گی، آینده‌یی درخشان‌تر از گذشته درپیش‌ِ رو داره.
� در کنار تمام‌ِ این‌ها غربت در این سال‌ها با شخص‌ِ شُما چه کرده؟
خُب طبیعی‌ست که ریشه کن شُدن‌ِ یه درخت و بُردنش از جایی به جای دیگه، اون درخت رُ یه مقدار دچارِ مُشکلات می‌کنه... ولی وقتی‌انسان رعایت نمی‌شه، این موضوع به عنوان‌ِ مسکن تو رُ تقویت می‌کنه که با غربت و در به دری بیش‌تر بتونی بسازی و راحت‌ترخون‌بارش‌ِ زخمی رُ که به ریشه داری تحمّل کنی... راه‌ِ دیگری وجود نداشت و این مسئله تحمل‌ِ تبعید رُ برای شخص‌ِ من آسون‌تر کرد!
� چیزی که ترانه بهش محتاجه یک تاریخ مکتوبه. یعنی تولیدِ یک بانک‌ِ اطلاعاتی از ترانه‌ها با تاریخ ـ یا حداقل تاریخ‌ِ تقریبی‌ِ ـ نوشته‌شُدنشون. درباره‌ی تاریخ موسیقی چندین کتاب نوشته شده امّا متاسفانه به ترانه بها داده نَشُده و کماکان به ترانه به عنوان‌ِ بخش کم ارزش‌ِ یک‌کار موسیقیایی نگاه می‌شه.
بله. ما اصولاً ملتی نیستیم که تاریخ یا خاطره بنویسیم و ثبت کنیم و تاریخ بذاریم. اونم در پیوند با ترانه که خود این نوع کار (ترانه) هیچ‌وقت افتخاری نداشته و تفاخری تولید نمی‌کرده که اشتیاق تاریخ براش گذاشتن در سراینده به وجود بیاره. مثل‌ِ یک اثرِ دیگرِ هنری نیست‌که شما یک رُمان بنویسی و تاریخ بذاری زیرش و این بمونه و ثبت بشه. شما می‌بینید در عرض‌ِ سال ـ اگه خیلی کم‌کار باشی ـ دوازده،سیزده ترانه می‌نویسی و این تاریخ گذاشتن‌ها رفته رفته تاریخ‌ْآشفته‌گی به وجود میاره و چون جامعه احترامی بهش نمی‌ذاره و حق‌ِ شما درهیچ زمینه‌یی به حساب نمیاد، بنابراین شلخته‌گی‌ها و بی‌خیالی‌ها و توجه نکردن‌ها هم پیش میان و تاریخ‌ها از بین می‌رن. ولی مطمئنم که‌در جامعه جایی برای محقق و برای ثبت کردن‌ِ تاریخ‌ها هست و کار خیلی سخت یا غیرِ قابل‌ِ انجامی نخواهد بود. به خصوص که این کار بعداز انقلاب، در ایران کاملاً قدغن اعلام شد. هرگز ترانه در هیچ جای جهان چنین لطمه‌یی نخورده بود که ترانه‌ی شاخص و سربالا گرفته‌ی‌پیش‌ْآهنگ و هم‌راه‌ِ انقلاب و هم‌ْکنار مردم و صدای ستم و زجر و مبارزات مردم، ناگهان چیزی غیرقانونی به مانند خرید و فروش‌ِ موادِمخدر اعلام بشه و کارورزانش رُ بتارونن و بخش عمده‌یی از اون‌ها مجبور به گریز و تن در دادن به تبعید بشن. بنابراین وقتی شمامی‌گریزی و جانت رُ بر دوش می‌گیری دیگه تاریخ‌ِ ترانه‌هات‌ُ با خودت نمیاری، ترانه‌هات‌ُ با خودت نمیاری، آلبوم‌ِ عکسات رُ با خودت‌نمیاری. هَراسِت رُ با خودت میاری و نیازِ جستن‌ِ پناهی برای این که بتونی بازم توش کار بکنی. اینا همه دست به دست هم داد تا ترانه‌های‌خودِ ما ـ یا خودِ من مثلاً ـ تاریخ‌ِ مشخصی نداشته باشن و الان که بیست و شش سال از تبعیدِ من می‌گذره و دارم کم کم به دوران کهولت‌می‌رسم دیگه خیلی سخته یادآوردن‌ِ تاریخ‌ِ ترانه‌ها بَرام.
� البته من با بخش‌ِ آخر فرمایشات شما مخالفم! ما گول‌ِ موهای سفید شما رُ نمی‌خوریم! آقای عطایی! ...به نظرتون برای تدوین‌ِ یک‌فرهنگ‌نامه‌ی مدون‌ِ ترانه تا چه حد می‌شه اسم‌هایی که روی صفحه‌ها نوشته می‌شُدن رُ سند قرار داد؟
مواردی هست که اسم‌ِ خودِ من روی صفحه‌یی نوشته شُده ولی اون ترانه مال‌ِ من نیست. بنابراین چون خودم این ماجرا رُ تجربه کردم‌باید بگم که : نه! نمی‌شه به این اسامی اطمینان کرد! مسئله‌ی دیگه این که ترانه‌یی از من هست که در همین دوره‌ی شما تیکه تیکه شده وبا نام‌ِ مرسدس بیرون اومده. بدون‌ِ اجازه‌ی من در اون دست‌کاری کردن و به اسم‌ِ مرحوم شهرام‌دانش منتشرش کردن. یا یک ترانه‌ی‌دیگری از من به نام هم‌سفر که در سال‌های قبل از انقلاب قرار بود داریوش اون رُ اجرا کنه و در همون موقع جلوش گرفته شُد و مُهرِ غیرِقابل‌ِ اجرا بودن خورد، دست‌ِ بابک‌بیات مونده بود و اون رُ هم درش دست بُردن و به اسم‌ِ ترانه‌سرای دیگه‌یی... به گمانم...
� فکر می‌کنم اکبرِ آزاد...
بله! به اسم‌ِ ایشون در اومد!
یک ترانه‌یی هم من در اون دوره ساخته بودم و خانم‌ِ هنرمندی که در رابطه‌ی عاشقانه با یک هنرمندِ دیگه ـ که هر دو از بازی‌گران‌ِ سینمابودن ـ قرار داشت از من خواهش کردن اجازه بدم ترانه به اسم‌ِ همون بانوی شکست خورده در عشق بیرون بیاد و همین‌طور هم شُد.
� و البته ترانه‌ی باغ‌ِ خاکستر بدون درج نام شما در اینسرت نوار منتشر شد...
بله... و هم‌چنین ترانه‌ی افسانه‌ی دل که ساخته شده‌ی دوران نوجوانی من بوده و حالا بازخوونیش کردن. بذارین همین‌جا بگم که تاهمین لحظه هیچ‌کدوم از ترانه‌هایی که بعد از انقلاب از من در ایران اجرا و یا منتشر شده و به صورتی که اجرا و منتشر شده، با رضایت و به‌خواست و با اجازه‌ی من نبوده !
� تا این‌جای گفت‌وگو بارها از عبارت‌ِ ترانه استفاده شده.چه تعریفی براش دارین؟
نمی‌دونم! برای این که آدم بخشی از عمرش رُ می‌ذاره برای پیدا کردن یک تعریف، بخشی از عمرش صرف‌ِ تعریف کردن‌ِ اون تعریف وبه کار بُردن‌ِ اون تعریف می‌شه و در آخر می‌رسه به تعریفی برای بیان کردن که می‌بینه هیچ‌کدوم از این تعریفا واقعاً تعریف نیستن و اون‌جامعیت رُ ندارن که بتونن معنای اون آفرینش‌ِ هنری رُ بیان بکنن.
می‌شه کلمات رومانتیک در پیوند با ترانه گفت، می‌شه تیغ‌ِ برنده بهش گفت و گُل‌بادِ سرخ و.... اون چیزی که من می‌دونم ترانه نخستین‌آفرینش‌گری‌ِ هنری‌ِ آدمی‌ِ در زمانی که اجتماع رُ تشکیل داد. حالا این اجتماع می‌تونه از دو نفر تشکیل شده باشه، یا از بیست هزار نفر.ترانه مجموعه‌یی از تولیدات هنری‌ِ آدمی‌ست که با خودش صوت، موسیقی، حس به دنبال داره و مهم‌تر از همه سامانده‌ِ آهنگ‌ِ کاره. بشرِاوّلیه در اجتماع‌ِ اوّلیه برای تولید کارش و برای سامان دادن‌ِ کارش احتیاج داشت اصواتی هم‌ْگون بسازه که بتونن برای کار مثلاً ضربه رُبزنن یا با هم قطعه‌یی رُ بِکنن از درختی یا پاروهایی رُ با هم حرکت بدن.
جامعه‌شناسان همیشه از ترانه به عنوان فریادِ کار، یا صدای کار ـ که مادرِ نخستین ترانه‌س ـ اسم بُردن. یعنی یگانه شُدن‌ِ نوا و تحرک وتندی‌ِ کار و ادامه‌ی زنده‌گی. یعنی جای جدایی‌ناپذیر همه‌ی اِلِمان‌های زیبا و زنده‌گی‌ساز جمعی‌ِ بشری. بنابراین ترانه این‌گونه متولّد شُد ورفته رفته شاخه‌های دیگه‌ی هنری مثل شعر، رقص و موسیقی ازش جدا شُدن. فارسی‌ِ این کلمه رُ وقتی بهش نگاه می‌کنیم می‌بینیم که‌حداقل بخش عمده‌یی از ما در این جامعه و بخش عمده‌ی هم‌ْزبانان ما بر این کار اسم‌ِ ترانه گذاشتند، بنابراین یکی از اصول‌ِ مشخص‌ِ این‌کار نسبت به آثارِ دیگه‌ی هنری احتمالاً برمی‌گرده به ترانه‌گی و تَر بودنش و در پیوند آن‌چه که هم‌اکنون در پیرامون ترانه‌ی اجتماعی اتفاق‌می‌اُفته سخن گفتن با زبان و لحن جامعه.
ترانه بر مبنای ارتباط‌ِ انقلاب‌هاست با اتفاقات اجتماعی، حالا این اتفاق اجتماعی می‌تونه عشق باشه، دعوای سَرِ محل باشه سرِ قحطی‌ِآب یا شعری درباره‌ی ظلم‌ِ مالکین.
� تفاوت‌ِ ترانه با شعر رُ در چی می‌دونین؟
به نظرِ من یکی از وجوه‌ِ مهم تفاوت‌ِ ترانه با شعر، خاصیت‌ِ زمزمه‌پذیر بودنشه. وقتی خون‌ِ اون ترانه‌گی دوباره جریان پیدا می‌کنه و به‌ترانه برمی‌گرده، شعرِ ترانه‌ی شنونده‌گانش می‌شه. گاهی اوقات می‌بینم که در مقابل شعرِ مجرّد پیچیده‌گی و احتمالاً لفاظی وروشن‌فکرانه‌گیش رُ می‌ذارن در مقابل ساده‌گی کلام در ترانه و می‌گویند که ترانه باید ساده باشه و نباید وارد بخش‌ِ زبانی و آفرینش‌گری‌ِزبانی بشه. به نظرِ من هرکدام از این‌ها می‌تونه باشه، می‌تونه هم نباشه. ترانه قبل از هر چیزی باید ترانه باشه و ترانه الزاماً معنیش‌شلخته‌گی‌ِ در زبان و ندانستن و رعایت نکردن دستورِ زبان و به کار گرفتن حس‌ِ نازل نیست. معناش رعایت خرافه و زیبایی‌شناسی‌ِ رسمی‌ِحاکم بر جامعه و بازتاب‌ِ اون نیست. ترانه هم مثل‌ِ هر اثرِ هنری‌ِ دیگه‌یی باید با تمام‌ِ زنجیرها، با تمام‌ِ آزادی‌ستیزی‌ها، با تمام‌ِ خرافات وحس و حال و افکار و قوانین ضدِ بشری مبارزه بکنه و هم‌ْچنان ترانه باشه.
� ترانه کی به اوج خودش می‌رسه؟ وقتی به شعر نزدیک می‌شه، یا ترانه چیزی جُدا از شعره؟
بله! من فکر می‌کنم ترانه باید به دنبال‌ِ ساختارِ واقعی‌ِ خودش باشه تا شعر. طبیعی‌ست که وقتی کلام داره وامدارِ شعر باقی خواهد ماند،کما این که بخش‌ِ موسیقیش وامدارِ موسیقی باقی خواهد ماند. به نظرِ من تا وقتی که اون نقدِ علمی و منصفانه نشُده اظهارنظرهای سلیقه‌یی‌می‌شه کرد.
طبیعی‌ست که بخش‌ِ کلام باید اون زیبایی گوش‌نواز و اندیشه‌سازِ قابل‌ِ توجه رُ داشته باشه تا شخص رُ متوجه خودش بکنه و شاهدِ یکی‌شُدن‌ِ شنونده و ترانه باشیم و ترانه دیگه مال‌ِ شنونده باشه نه سازنده‌گانش. طبیعی‌ست که بخش‌ِ عمده‌ش برمی‌گرده به توقع و شناختی‌که آدم از ادبیات و شعر و جهان داره و حتّا قبل از این که واردِ بخش تحول و ادراک بشه، به‌طورِ حسّی ترانه‌هایی رُ دوست‌تر می‌داره که اون‌نزدیکی‌ها رُ با هنر به صورت‌ِ مطلق و عمومی داشته باشه. چه از نظرِ تصویرْسازی، چه از نظرِ کلام، چه از نظرِ ریتم و گوش‌نواز و قابل‌ِشنیدن بودن. بنابراین این مجموعه‌یی‌ست که ما ایرانی‌ها بیش‌تر به کلامش اهمیت می‌دیم.
� سرایش‌ِ یک ترانه رُ تا چه حد حاصل جوشش و تا چه اندازه نتیجه‌ی کوشش‌ِ ترانه‌سرا می‌دونین؟
فکر می‌کنم که این آسون‌ترین پرسش‌ِ این گفت و گو باشه برای پاسخ دادن! جوشش و کوشش فرقی نمی‌کنه که در کدوم ژانر هنری‌اتفاق می‌اُفته. جوشش ـ به نظرِ من ـ منبع و چشمه‌یی‌ست برای آفرینش‌گری و کوشش تلاشی‌ست برای انسان‌ِ امروزِ جهان‌ِ پویا شدن.کوشش در حوزه‌ی آفرینش‌گری اعجاز می‌کنه و کوشش در گستره‌ی تعالی بخشیدن به انسان.
بی‌جوشش هنرمندی برجسته در کار نخواهد بود و بی‌کوشش جهانی فراتر از خانه! پس این دریافت، به‌طورِ ریشه‌یی فرق می‌کنه بادریافت‌ِ دیگه از کوشش برای آفرینش و یا کوشش به‌جای جوشش!
� متاسفانه مخاطبین‌ِ عام ما با ترانه‌های سطحی که از نظرِ زیبایی‌شناسی و معنا هیچ ارزشی ندارن ارتباط برقرار می‌کنن، علت چیه؟
همه جای دنیا همین‌طوره.
حتّا در غرب هم فکر می‌کنم که تا دهه‌ی شصت، ترانه به صورت‌ِ رسمی جزوِ ژانرهای هنری به حساب نمی‌اومد. بعدها با کارهای کسایی‌مثل‌ِ دیلن و بیتل‌ها و دیگران آرام آرام ترانه در کنارِ اون بخش‌ِ عمده‌ش که مصرفی بود، یک بخشی هم پیدا کرد که حالا دیگه جزو بخش‌ِهنری به حساب میاد و در اون دسته‌بندی قرار می‌گیره. در تولیدات‌ِ ترانه‌ی ما هم بخشی هست که اکثریت‌ِ جامعه رُ در بر می‌گیره و مصرفی‌ِو نیازهای همون لحظه و کم عمق‌تری رُ اقناع می‌کنه. بخشی از ترانه هم ـ به عنوان‌ِ یک پدیده‌ی هنری وظیفه‌ی دیگه‌یی داره که ژانرهای‌دیگه‌ی هنری دارند.
� البته عمرِ این دست ترانه‌ها خیلی کوتاهه.
مسلّمه! درباره‌ی هر کالای مصرفی‌ِ دیگه هم همین‌طوره و وقتی همه‌ی اون‌چه که هست چیزی‌ِ که شما با یک‌بار شنیدن می‌گیرید و دیگه‌در شما جُست و جویی به وجود نمیاد که بارهای بعد که بهش رجوع می‌کنید کشفیات‌ِ تازه‌یی داشته باشید و نیازهای دیگه‌یی‌تون رُ برطرف‌کنه، بدیهی‌ست که کارِ خودش رُ انجام داده و به پایان رسیده.
� در سینمای ایران اصطلاحی باب شده با عنوان سینمای بدنه که ناظر به بخشی از سینماست، که نه در چارچوب‌ِ سینمای با مخاطب خاص‌می‌گنجه و نه سینمای عامه‌پسند و فیلم‌فارسی! کارگردانان‌ِ سینمای بدنه افرادی هستن که سعی می‌کنن با رعایت‌ِ تمام اصول حرفه‌یی وهنری در کارِ جلب‌ِ مخاطب‌ِ عام هم موفق باشن. آیا در ترانه هم می‌شه چنین تقسیم‌بندی‌یی انجام داد و عده‌یی از ترانه‌سرایان رُ که در کارِتولیدِ ترانه‌های مصرفی هستن در این دسته قرار داد؟
نمی‌دونم! فکر می‌کنم که اگر حس و حال و درد و نگرانی و اضطراب و.. از آفرینش‌گری هنری جدا کنیم. اون آفرینش‌گری در اوج‌ِ رعایت‌ِاصول‌ِ حرفه‌یی و آکادمیک خودش، تنها می‌تونه ما رو به‌یاد پُلی‌کپی‌هایی بندازن که استادها تو دانش‌کده‌ها به ما می‌دادن تا ما سبک‌شناسی‌و زبان‌شناسی رو یاد بگیریم.
موردِ دیگه اینه که من فکر می‌کنم این ترم مصرفی هم در پیوند با ترانه یه کم لنگی بزنه! چون پدیدهایی در ژانرهای گوناگون هنر، مثل‌سینما و ترانه با مصرفی بودن هم‌سایه‌گی تعیین کننده دارن. چون روشون سرمایه‌گذاری می‌شه. پس اون نوع از ترانه یا فیلمی که مصرف‌نشه دیگه ساخته نمی‌شه! اهمیت و اعتبار و سختی کار در اینه که اثری آفریده بشه که در هم‌جواری با مصرفی بودن، یک آفرینش‌گری‌متعالی‌ِ هنری هم باقی بمونه. نمونه‌هاشم مطمئنم که شما از من بهتر سراغ دارین. چون در تاریخ هنر جهان کم نیستن.
� اگه می‌شه درباره‌ی نقد در ترانه صحبت کنید. ما متاسفانه در تاریخ‌ِ ترانه‌سرایی‌ِ کشورمون هرگز نقدِ ترانه نداشتیم...
برای این که به طور کلّی در هیچ زمینه‌یی نداشتیم. حتّا در موردِ شعر.
ما یک جامعه‌یی هستیم که از نظرِ فرهنگی شعرْسالاریم و شعر به هنرهای دیگه ـ از جُمله خودِ شعر ـ لطمه‌های زیادی هم زده، ولی حتّا دراون زمینه هم ما کتاب‌ِ نقد نداشتیم. حتّا در گُذشته هم شما ببینین چن‌تا کتاب‌ِ نقد از قرن‌های پیشین به ما رسیده که راجع به شاعرهای‌بزرگ یا جریان‌های تاریخی‌ِ شعری در جامعه صحبت کرده باشه؟ واقعاً نداریم، ولی وقتی در غرب مسئله‌ی نقد و به خصوص نقدِ علمی‌پیش آمد و کار کرد و همه‌گیر شُد، به سلسله جوامع‌ِ عقب‌مونده‌یی مثل‌ِ ما هم رسید و تک و توک کارورزانی هم در این زمینه به وجود اومدن که‌بیش‌تر راجع به شعرِ ما صحبت کردن.
ما چه‌قدر نقدِ نیما داریم؟ چه‌قدر نقدِ شاملو داریم؟ چه‌قدر نقدِ فروغ داریم؟ چه‌قدر نقدِ شعر داریم ولی در زمینه‌ی ترانه یک قحطی وشوره‌زارِ عجیب و غریبی‌ست و حتّا یک دونه مورد هم به نظر نمیاد.
یادمه در دوران‌ِ جوونی ما یک کتابی منتشر شُده بود به نام‌ِ ادبیات‌ِ آهنگین که خانمی که اسمش به خاطرم نمیاد نوشته بودنش. اون کتاب نه‌نقد بود و نه بررسی، یک انشای خنده‌دار بود! اظهارِ سلیقه‌ی یک آدم بود. همین!
من موردِ دیگری به یادم نمیاد. نمی‌دونم اسم‌ِ جمع‌آوری مجموعه ترانه و اظهار نظر کردن اسمش نقد و بررسیه؟ هنوز هم نشُده و من فکرمی‌کنم نسل‌ِ شماها باید این کار رُ بکنه. امّا در موردِ این که چرا نَشُده من نمی‌دونم چه‌قدر ما ذهن‌ِ کنکاش‌گر و منقد در جامعه داریم و چه‌قدرمی‌تونیم عاطفه و سلایق‌ِ شخصی‌مون رُ کنار بذاریم و با نگاه‌ِ علم سُراغ‌ِ نقد و بررسی بریم.
نقدِ ترانه سخت‌تر از نقدهای دیگه‌س چون یک هم‌آغوشی و هم‌آیشی‌ست از گونه‌های مختلف‌ِ هنری. منتقدی می‌خواد که موسیقی‌بشناسه، شعر بشناسه، هارمونی بشناسه و تنها خِرِ یکی از اجزای تشکیل دهنده‌ی ترانه رُ نگیره. این‌جا و اون‌جا مقالاتی درباره‌ی‌ترانه‌های خودِ من نوشته شُده. م.پیوند نقدی رُ در جایی نوشته بود که در کتابشون هم هست به عنوان‌ِ اوّلین کتاب‌ِ ترانه در تاریخ‌ِ ایران.البته ایشون خیلی لطف داشتن به من ولی در نقد و بررسی، کلام ترانه رو با متر و ادوات نقد و بررسی شعر مجرد به محک کشیده و نقد کرده.این‌جا و آن‌جا هم می‌بینم که، برای نمونه، در سایت‌ها و وبلاگ‌ها، کماکان با این که نویسنده‌ها مشخصه، که خیلی جوان‌تر از من هستن وبیشترینه‌ی اونا هم کارِ ترانه هم کرده‌ان با ابزار و ادوات‌ِ نقدِ شعر، به سراغ‌ِ نقدِ ترانه می‌رن. یعنی با متر و معیارِ نقدِ شعر، ترانه رُ نقدمی‌کنند. امیدوارم که در ایران شماها و جوون‌تر از شماها بتونن واردِ این کار بشن تا ما نقدِ علمی و منصفانه‌ی ترانه داشته باشیم.
ادامه دارد...
نظرات (۰)