اين مقاله بخشي از نگراني‌هاي من درباره‌ي ديد امروز ايران نسبت به ترانه را بازگو ميكند
مشكل تنها عروض نيست چيزي كه من مي‌بينم اين است كه ترانه و شعر سنتيفارسي را با يك چوب مي‌زنند وهرچه را كه براي شعر سنتي فارسي پسند آمدهبراي ترانه هم مي‌پسندند . البته بررسي كامل اين پديده در اين فرصت امكانپذير نيست براي همين فعلن موسيقي بيروني ترانه و تفاوت آن با موسيقيبيروني شعر را مورد كنكاش قرار مي‌دهيم به اميد اينكه در آينده بتوانيمتفاوت‌ها وشباهت‌هاي ديگر اين دو مقوله را از هم باز شناسيم
اينمقاله بخشي از نگراني‌هاي من درباره‌ي ديد امروز ايران نسبت به ترانه رابازگو ميكند مشكل تنها عروض نيست چيزي كه من مي‌بينم اين است كه ترانه وشعر سنتي فارسي را با يك چوب مي‌زنند وهرچه را كه براي شعر سنتي فارسيپسند آمده براي ترانه هم مي‌پسندند . البته بررسي كامل اين پديده در اينفرصت امكان پذير نيست براي همين فعلن موسيقي بيروني ترانه و تفاوت آن باموسيقي بيروني شعر را مورد كنكاش قرار مي‌دهيم به اميد اينكه در آيندهبتوانيم تفاوت‌ها وشباهت‌هاي ديگر اين دو مقوله را از هم باز شناسيم
تعريف ترانه؟
همهمي‌دانيم تلاش براي رسيدن به يك تعريف مطلق جامع و مانع از يك پديده چهعواقبي براي تعريف كننده و تعريف شونده دارد در نتيجه منتظر خواندن يكهمچنان تعريف مطلقي در اين مقاله نباشيد من تلاش مي كنم منظور خودم ازواژه‌ي ترانه را تا حدي روشن كنم فقط همين. به نظر من معرفي يك ترانه جدااز موسيقي همانقدر غير قابل اتكا است كه معرفي نمايش بدون صحنه. براي همينابتدا اصطلاح ترانه را در موسيقي شرح مي‌دهم و بعد مي‌گويم كه ترانه موردنظر اين مقاله كدام است
الف)در موسيقي رديفي ايران: موسيقي سنتي كهما امروز مي‌بينيم داراي دو شاخه‌‌ي نسبتن زنده است : موسيقي ملي(سبكعلي‌نقي‌وزيري) و موسيقي سنتي، در شاخه اول موسيقيِ همراه با كلام در چهارشكل ظاهر مي‌شود: 1- آواز 2- تصنيف 3- سرود 4- ترانه، آواز يك قطعه‌ي غيرضربي است، تصنيف نوعي سنگين و غير ريتميك و اغلب اوقات غير ملوديك ازقطعه‌‌ي ضربي است. سرود گه‌گاه ريتميك و ملوديك است و هميشه با جمع خوانيهمراه است و تفاوت اصلي آن با تصنيف و ترانه نوع خاص آكوردي است كه مورداستفاده قرار مي‌گيرد( كه باعث مي‌شود اغلب اين سرودها در مايه‌اي مشخصمثلن دشتي تهيه شود) ترانه: قطعه‌ضربي كه هميشه ريتميك و اغلب ملوديك استوسنگيني خاص تصنيف را ندارد. درشاخه‌ي دوم موسيقيِ‌همراه با كلام در دوشكلتصنيف و آواز مورد توجه قرار مي‌گيرد كه توضيح آن گذشت
ب) درموسيقي غير رديفي رايج در ايران: در اين نوع، موسيقيِ‌همراه با كلام دردوشكل سرود و ترانه رايج است با اين تعريف كه هر موسيقيِ‌همراه با كلاميكه سرود نباشد ترانه است
و اما منظور اين مقاله از ترانه كلامي است كه در سرود و ترانه رديفي و غير رديفي و در تصنيف ظاهر مي‌شود
آهنگ بيروني در ترانه
حالاكه منظور ما از ترانه روشن شد . راجع به آهنگ بيروني حرف بزنيم. منظور ازآهنگ بيروني نظم خاص آوايي يا نوشتاري كلام است كه توسط گوش شنيده و توسطچشم ديده مي‌شود. يعني روال تصويرها، تخيل‌ها و مفاهيم ربطي به آهنگبيروني ندارد و آهنگ بيروني محدود به عروض هم نمي‌شود. آهنگ بيروني گاه بهصورت عروض گاه به صورت تكرار صامت ها و مصوت ها گاه با تساوي تعداد هجاهايا تكرار هجا ها يا تركيبي از هركدام از اين‌ها ظاهر مي‌شود
حالانكته اينجاست ترانه كدام نوع آهنگ بيروني را برمي‌تابدگفتيم كه تعريفترانه بدون موسيقي چندان قابل اتكا نيست و در اينجا هم ناچار دست به دامناصطلاحات موسيقيايي مي‌شويم
آهنگ بيروني لازم براي ترانه ريتم است، ريتمي كه در علم موسيقي تعريف مي‌شود، به زبان ديگر يعني ترانه بايد ازنظر آهنگ بيروني طوري باشد كه بتوان آن را به طور معقول در يكي ازميزان‌هاي موسيقي اعم از تركيبي(مانند ريتم شش هشت) ساده( مانند دو چهار)و لنگ(مانند پنج هشتم) خواند. منظور از طور معقول اين است كه براي خواندنآن در ريتم مجبور نباشيم بعضي از هجاها را به طور نامتعادل بلند تر ياكوتاه‌تر بخوانيم و اينجاست كه كمي تعريف ريتم نسبي مي‌شود. زيرا گوشانسان در بسياري از موارد به كشش هاي نامتعادل عادت كرده و براي گوشمتعادل جلوه مي كند و در بعضي موارد مرز متعادل و نامتعادل-اگر وجود داشتهباشد- كمرنگ مي‌شود با اينحال در اغلب موارد ميتوان ريتميك بودن يا نبودنكلام را به راحتي تشخيص داد. واما باقي مي‌ماند دغدغه‌ي من
سوء تفاهم بين عروض و ريتم
گفتيمكه ترانه از نظر آهنگ بيروني بايد ريتم داشته باشد اين خاصيت ترانه جهانياست و براي تمام زبانها صدق ميكند براي مثال قطعه‌ي كوتاهي از يكي ازمعروف ترين ترانه‌هاي گروه مدرن تاكينگ را مي‌آورم:
Sherry sherry lady
Oh I can't explain
Every time it's a same
Oh I feel that is real
Take my heart
مي‌بينيمكه اين كلام را ميتوان با ريتم دوچهار خواند و ميتوان در حين خواندن آنضرب گرفت اما اين خاصيت در شعر انگليسي ديده نمي‌شود. در شعر انگليسي ريتماكثر اوقات جاي خودرا به وزن هجايي يا تكرار مصوت مي‌دهد.اما در شعر سنتيفارسي عروض ديده مي‌شود و سوء تفاهم از اينجا آغاز مي‌شود زيرا عروض حالتبسيار متعالي ريتم است زيرا علاوه بر تساوي تعداد هجاها (كه اغلب ريتم راايجاد ميكند) كوتاهي و بلندي آنها و ترتيب قرار گرفتن آنها را نيزمدنظر مي‌گيرد كه اين خاصيت، ريتم بسيار شديدي در كلام ايجاد ميكند. اينريتم بسيار شديد است كه باعث سوء تفاهم مي‌شود.زيرا
الف) در ترانههم ريتم وجود دارد و مخاطب در بسياري از اوقات ريتم ترانه و ريتم شديد شعرسنتي فارسي را يكسان مي‌بيند و در نتيجه با ديدي ثابت به نظاره‌ي هردومي‌نشيند.
ب)ترانه سراي فارسي زبان خواه ناخواه با عروض آشناست ودر بسياري از موارد آگاهانه يا ناآگاهانه عروض را در ترانه‌ي فارسي به كارمي‌گيرد
ج) ريتم شديد شعر سنتي فارسي همانقدر كه نسبت به ريتمترانه بيشتر ايجاد محدوديت ميكند ايجاد زيبايي بيشتري نيز ميكند واستفاده از عروض در ترانه در بسياري اوقات باعث زيبايي بيشتر ترانهمي‌گرددو نتيجه‌ي كار اين مي‌شود كه در اثر استعمال زياد عروض در ترانه،ترانه سرا، منتقد ترانه و مخاطب ترانه از ترانه انتظار رعايت عروض را دارددر صورتي كه عروض جزء خصوصيات ذاتي ترانه نيست
شعرو ترانه( علت اصلي سوئ تفاهم)
ديديمكه شعر سنتي فارسي داراي ريتم شديدي است براي همين در صورت داشتن شرايطديگر ترانه( كه در اين مقاله نيامده) مي‌تواند تبديل به يك ترانه‌ي زيباشود- اين اتفاق بارها و بارها در طول تاريخ موسيقي اين مملكت افتاده ومي‌افتد- در ضمن بسياري از ترانه‌سرا هاي فارسي زبان همانطور كه گفتم ازعروض استفاده مي‌كنند و گاه گاه از سر عادت از صور خيال هم. اين باعثمي‌شود كه بسياري از ترانه‌هاي ما تبديل به شعر هم بشود -كمااينكه شده- واين شعرهاي ترانه شده و ترانه‌هاي شعر شده و گستردگي شعر در ايران باعثمي‌شوند كه ما در اغلب اوقات ترانه‌را زير مجموعه‌ي شعر در نظر بگيريم وهردو را به يك چوب بزنيم و يا نقد كنيم. آخر اين سخن اينكه شعر مي‌تواندترانه باشد ترانه هم مي‌تواند شعر باشد ولي شعر و ترانه دو مقوله‌ي جا ازهمند
منبع:
http://www.pendar.net/story/_409/
مشكل تنها عروض نيست چيزي كه من مي‌بينم اين است كه ترانه و شعر سنتيفارسي را با يك چوب مي‌زنند وهرچه را كه براي شعر سنتي فارسي پسند آمدهبراي ترانه هم مي‌پسندند . البته بررسي كامل اين پديده در اين فرصت امكانپذير نيست براي همين فعلن موسيقي بيروني ترانه و تفاوت آن با موسيقيبيروني شعر را مورد كنكاش قرار مي‌دهيم به اميد اينكه در آينده بتوانيمتفاوت‌ها وشباهت‌هاي ديگر اين دو مقوله را از هم باز شناسيم
اينمقاله بخشي از نگراني‌هاي من درباره‌ي ديد امروز ايران نسبت به ترانه رابازگو ميكند مشكل تنها عروض نيست چيزي كه من مي‌بينم اين است كه ترانه وشعر سنتي فارسي را با يك چوب مي‌زنند وهرچه را كه براي شعر سنتي فارسيپسند آمده براي ترانه هم مي‌پسندند . البته بررسي كامل اين پديده در اينفرصت امكان پذير نيست براي همين فعلن موسيقي بيروني ترانه و تفاوت آن باموسيقي بيروني شعر را مورد كنكاش قرار مي‌دهيم به اميد اينكه در آيندهبتوانيم تفاوت‌ها وشباهت‌هاي ديگر اين دو مقوله را از هم باز شناسيم
تعريف ترانه؟
همهمي‌دانيم تلاش براي رسيدن به يك تعريف مطلق جامع و مانع از يك پديده چهعواقبي براي تعريف كننده و تعريف شونده دارد در نتيجه منتظر خواندن يكهمچنان تعريف مطلقي در اين مقاله نباشيد من تلاش مي كنم منظور خودم ازواژه‌ي ترانه را تا حدي روشن كنم فقط همين. به نظر من معرفي يك ترانه جدااز موسيقي همانقدر غير قابل اتكا است كه معرفي نمايش بدون صحنه. براي همينابتدا اصطلاح ترانه را در موسيقي شرح مي‌دهم و بعد مي‌گويم كه ترانه موردنظر اين مقاله كدام است
الف)در موسيقي رديفي ايران: موسيقي سنتي كهما امروز مي‌بينيم داراي دو شاخه‌‌ي نسبتن زنده است : موسيقي ملي(سبكعلي‌نقي‌وزيري) و موسيقي سنتي، در شاخه اول موسيقيِ همراه با كلام در چهارشكل ظاهر مي‌شود: 1- آواز 2- تصنيف 3- سرود 4- ترانه، آواز يك قطعه‌ي غيرضربي است، تصنيف نوعي سنگين و غير ريتميك و اغلب اوقات غير ملوديك ازقطعه‌‌ي ضربي است. سرود گه‌گاه ريتميك و ملوديك است و هميشه با جمع خوانيهمراه است و تفاوت اصلي آن با تصنيف و ترانه نوع خاص آكوردي است كه مورداستفاده قرار مي‌گيرد( كه باعث مي‌شود اغلب اين سرودها در مايه‌اي مشخصمثلن دشتي تهيه شود) ترانه: قطعه‌ضربي كه هميشه ريتميك و اغلب ملوديك استوسنگيني خاص تصنيف را ندارد. درشاخه‌ي دوم موسيقيِ‌همراه با كلام در دوشكلتصنيف و آواز مورد توجه قرار مي‌گيرد كه توضيح آن گذشت
ب) درموسيقي غير رديفي رايج در ايران: در اين نوع، موسيقيِ‌همراه با كلام دردوشكل سرود و ترانه رايج است با اين تعريف كه هر موسيقيِ‌همراه با كلاميكه سرود نباشد ترانه است
و اما منظور اين مقاله از ترانه كلامي است كه در سرود و ترانه رديفي و غير رديفي و در تصنيف ظاهر مي‌شود
آهنگ بيروني در ترانه
حالاكه منظور ما از ترانه روشن شد . راجع به آهنگ بيروني حرف بزنيم. منظور ازآهنگ بيروني نظم خاص آوايي يا نوشتاري كلام است كه توسط گوش شنيده و توسطچشم ديده مي‌شود. يعني روال تصويرها، تخيل‌ها و مفاهيم ربطي به آهنگبيروني ندارد و آهنگ بيروني محدود به عروض هم نمي‌شود. آهنگ بيروني گاه بهصورت عروض گاه به صورت تكرار صامت ها و مصوت ها گاه با تساوي تعداد هجاهايا تكرار هجا ها يا تركيبي از هركدام از اين‌ها ظاهر مي‌شود
حالانكته اينجاست ترانه كدام نوع آهنگ بيروني را برمي‌تابدگفتيم كه تعريفترانه بدون موسيقي چندان قابل اتكا نيست و در اينجا هم ناچار دست به دامناصطلاحات موسيقيايي مي‌شويم
آهنگ بيروني لازم براي ترانه ريتم است، ريتمي كه در علم موسيقي تعريف مي‌شود، به زبان ديگر يعني ترانه بايد ازنظر آهنگ بيروني طوري باشد كه بتوان آن را به طور معقول در يكي ازميزان‌هاي موسيقي اعم از تركيبي(مانند ريتم شش هشت) ساده( مانند دو چهار)و لنگ(مانند پنج هشتم) خواند. منظور از طور معقول اين است كه براي خواندنآن در ريتم مجبور نباشيم بعضي از هجاها را به طور نامتعادل بلند تر ياكوتاه‌تر بخوانيم و اينجاست كه كمي تعريف ريتم نسبي مي‌شود. زيرا گوشانسان در بسياري از موارد به كشش هاي نامتعادل عادت كرده و براي گوشمتعادل جلوه مي كند و در بعضي موارد مرز متعادل و نامتعادل-اگر وجود داشتهباشد- كمرنگ مي‌شود با اينحال در اغلب موارد ميتوان ريتميك بودن يا نبودنكلام را به راحتي تشخيص داد. واما باقي مي‌ماند دغدغه‌ي من
سوء تفاهم بين عروض و ريتم
گفتيمكه ترانه از نظر آهنگ بيروني بايد ريتم داشته باشد اين خاصيت ترانه جهانياست و براي تمام زبانها صدق ميكند براي مثال قطعه‌ي كوتاهي از يكي ازمعروف ترين ترانه‌هاي گروه مدرن تاكينگ را مي‌آورم:
Sherry sherry lady
Oh I can't explain
Every time it's a same
Oh I feel that is real
Take my heart
مي‌بينيمكه اين كلام را ميتوان با ريتم دوچهار خواند و ميتوان در حين خواندن آنضرب گرفت اما اين خاصيت در شعر انگليسي ديده نمي‌شود. در شعر انگليسي ريتماكثر اوقات جاي خودرا به وزن هجايي يا تكرار مصوت مي‌دهد.اما در شعر سنتيفارسي عروض ديده مي‌شود و سوء تفاهم از اينجا آغاز مي‌شود زيرا عروض حالتبسيار متعالي ريتم است زيرا علاوه بر تساوي تعداد هجاها (كه اغلب ريتم راايجاد ميكند) كوتاهي و بلندي آنها و ترتيب قرار گرفتن آنها را نيزمدنظر مي‌گيرد كه اين خاصيت، ريتم بسيار شديدي در كلام ايجاد ميكند. اينريتم بسيار شديد است كه باعث سوء تفاهم مي‌شود.زيرا
الف) در ترانههم ريتم وجود دارد و مخاطب در بسياري از اوقات ريتم ترانه و ريتم شديد شعرسنتي فارسي را يكسان مي‌بيند و در نتيجه با ديدي ثابت به نظاره‌ي هردومي‌نشيند.
ب)ترانه سراي فارسي زبان خواه ناخواه با عروض آشناست ودر بسياري از موارد آگاهانه يا ناآگاهانه عروض را در ترانه‌ي فارسي به كارمي‌گيرد
ج) ريتم شديد شعر سنتي فارسي همانقدر كه نسبت به ريتمترانه بيشتر ايجاد محدوديت ميكند ايجاد زيبايي بيشتري نيز ميكند واستفاده از عروض در ترانه در بسياري اوقات باعث زيبايي بيشتر ترانهمي‌گرددو نتيجه‌ي كار اين مي‌شود كه در اثر استعمال زياد عروض در ترانه،ترانه سرا، منتقد ترانه و مخاطب ترانه از ترانه انتظار رعايت عروض را دارددر صورتي كه عروض جزء خصوصيات ذاتي ترانه نيست
شعرو ترانه( علت اصلي سوئ تفاهم)
ديديمكه شعر سنتي فارسي داراي ريتم شديدي است براي همين در صورت داشتن شرايطديگر ترانه( كه در اين مقاله نيامده) مي‌تواند تبديل به يك ترانه‌ي زيباشود- اين اتفاق بارها و بارها در طول تاريخ موسيقي اين مملكت افتاده ومي‌افتد- در ضمن بسياري از ترانه‌سرا هاي فارسي زبان همانطور كه گفتم ازعروض استفاده مي‌كنند و گاه گاه از سر عادت از صور خيال هم. اين باعثمي‌شود كه بسياري از ترانه‌هاي ما تبديل به شعر هم بشود -كمااينكه شده- واين شعرهاي ترانه شده و ترانه‌هاي شعر شده و گستردگي شعر در ايران باعثمي‌شوند كه ما در اغلب اوقات ترانه‌را زير مجموعه‌ي شعر در نظر بگيريم وهردو را به يك چوب بزنيم و يا نقد كنيم. آخر اين سخن اينكه شعر مي‌تواندترانه باشد ترانه هم مي‌تواند شعر باشد ولي شعر و ترانه دو مقوله‌ي جا ازهمند
منبع:
http://www.pendar.net/story/_409/
نظرات (۰)